Felsefe Tarihinde Bugün: 1 Ekim — Dilthey, Goldman, Mészáros ve Fedotov

1911: Wilhelm Dilthey'in ölümü#

Hermeneutiğin ve insan bilimleri felsefesinin kurucu figürü Wilhelm Dilthey, 1 Ekim 1911'de Güney Tirol'de, Seis am Schlern'de tatildeyken öldü. (Bazı takvimler 1 Ekim'i doğum günü olarak da verir; bu yanlıştır. Dilthey 19 Kasım 1833'te Biebrich'te doğdu.) 1882'den 1905'e kadar Berlin'de Hegel'in eski kürsüsünde ders verdi.

Dilthey'in temel sorusu şuydu: İnsan dünyasını doğa bilimleri gibi açıklayabilir miyiz, yoksa insan dünyasını anlamamız mı gerekir? İnsan Bilimlerine Giriş (1883), pozitivizmin bu iddiasına karşı insan bilimlerinin (Geisteswissenschaften) kendi temelini "yaşam"ın kendisinden alması gerektiğini savundu: Tarihi, dili, hukuku ve sanatı, kendimiz de yaşayan varlıklar olduğumuz için anlayabiliriz. "Doğayı açıklarız, ruhsal yaşamı anlarız" cümlesi bu programın sloganı oldu. Kant'ın saf aklı eleştirmesi gibi Dilthey bir "tarihsel akıl eleştirisi" tasarladı; tamamlayamadı, ama geç dönem çalışmaları yaşantı-ifade-anlama üçlüsünü hermeneutiğin temel yapısı olarak kurdu. Bu ayrım, Heidegger'den Gadamer'e, Ricoeur'den çağdaş yorum kuramlarına uzanan büyük bir geleneğin zeminini hazırladı; Schleiermacher'in hermeneutik derslerinin Türkçe çevirisini haber yaparken bu geleneğin Dilthey'den geçen hattına değinmiştik. Max Weber'in "anlayıcı sosyoloji"si, Ortega y Gasset'nin "yaşam aklı" ve bugünün nitel sosyal bilim yöntemleri, Dilthey'in mirasının farklı dallarıdır.

1938: Alvin Goldman#

Çağdaş epistemolojinin en etkili isimlerinden Alvin Goldman, 1 Ekim 1938'de Brooklyn'de doğdu. 1967 tarihli "A Causal Theory of Knowing" makalesi, Gettier'nin iki yıl önce ortaya attığı probleme ilk büyük cevaplardan biriydi: Bilgi, inancın doğruluğuyla uygun bir nedensel ilişki içinde olmasını gerektirir. Sonraki "güvenilircilik" (reliabilism) kuramı, Epistemology and Cognition (1986), gerekçelendirmeyi öznenin içsel erişimine değil, inancı üreten sürecin güvenilirliğine bağladı ve "dışsalcılık"ın kurucu metni oldu. Goldman ayrıca Knowledge in a Social World (1999) ile sosyal epistemoloji alanını kurdu: Bilginin bireysel değil toplumsal üretimini, tanıklığı, uzmanlığı ve kurumları felsefenin konusu yaptı. Bu alan bugün, yanlış bilgi, algoritmik medya ve yapay zekâ çağında, epistemolojinin en canlı dalı. Michigan, Arizona ve Rutgers'ta ders verdi; 4 Ağustos 2024'te öldü.

2017: István Mészáros#

Macar Marksist filozof István Mészáros, 1 Ekim 2017'de öldü. Budapeşte'de Lukács'ın asistanıydı; 1956'dan sonra ülkesini terk etti, Sussex Üniversitesi'nde ders verdi. Marx's Theory of Alienation (1970) ile Isaac Deutscher Ödülü'nü aldı; başyapıtı Beyond Capital (1995), kapitalizmin yalnızca ekonomik bir sistem değil, toplumsal yaşamı bütünüyle örgütleyen bir "toplumsal metabolizma" olarak ele alınması gerektiğini savundu ve Latin Amerika solunu, özellikle Hugo Chávez'i etkiledi. "Sermayenin yapısal krizi" tezi 2008 sonrasında yeniden okundu; bugün yapay zekânın ekonomi-politiği tartışmasında da adı geçiyor.

1886: Georgy Fedotov#

Rus din filozofu ve tarihçi Georgy Petrovich Fedotov, 1 Ekim 1886'da Saratov'da doğdu. Marksist bir gençlikten Hristiyan bir tarih felsefesine geçti; Rus Ortodoks kültürü, azizlik ve "Rus dinî zihni" üzerine yazdı. 1925'te Sovyetler Birliği'nden ayrılarak Paris'teki Saint-Serge Enstitüsü'nde ders verdi, 1941'de ABD'ye geçti ve New York'taki St. Vladimir Seminary'de çalıştı. The Russian Religious Mind (1946), Rus düşünce tarihinin Batı'daki temel kaynaklarından biridir. 1951'de öldü.

1 Ekim 2026: Bilgelik üzerine bir konferans#

Notre Dame Üniversitesi de Nicola Etik ve Kültür Merkezi'nin 26. yıllık Sonbahar Konferansı, 1-3 Ekim 2026'da "But Where Can She Be Found? Wisdom from Age to Age" (Peki O Nerede Bulunur? Çağdan Çağa Bilgelik) başlığıyla toplandı. Başlık Eyüp Kitabı'ndan; konferans bilgeliği antik felsefenin teorik-pratik bilgelik ayrımı, Kutsal Kitap geleneği ve pratik yaşam açısından ele aldı. "Bilgelik" kavramının, bilginin bollaştığı ve ucuzladığı bir çağda yeniden felsefenin konusu hâline gelişi, aynı günlerde sayfamızda duran Yunus Emre ve Konfüçyüs yazılarıyla birlikte okunabilir.