Hans-Georg Gadamer: Anlamak Bir Yöntem Değil, Bir Karşılaşmadır

Bu yüzden Gadamer'e göre anlama, bir nesneye dışarıdan bakmak değildir. Anlama bir karşılaşmadır — ve karşılaşmada iki taraf da değişir.

Önyargının rehabilitasyonu#

Gadamer'in en cesur hamlesi, Aydınlanma'nın en sevdiği düşmanı — önyargıyı — savunmasıdır. Aydınlanma, "önyargıya karşı önyargı" taşır, der Gadamer: Her ön-kabulün akıl tarafından temizlenmesi gerektiğine inanır. Ama hiçbir anlama sıfırdan başlamaz. Bir metne, bir insana, bir olaya her zaman bir beklentiyle, bir ön-anlamayla geliriz; Heidegger'in "anlamanın ön-yapısı" dediği şey budur. Önyargı, anlamanın engeli değil, koşuludur. Mesele önyargıdan kurtulmak değil, hangi önyargıların verimli, hangilerinin kör edici olduğunu — karşılaşmanın içinde — ayırt etmektir.

Buradan Gadamer'in "etki tarihi" (Wirkungsgeschichte) kavramı çıkar: Bir metin, tarih boyunca yorumlanışının izlerini taşır ve biz o metne o izlerin içinden bakarız. Platon'u okurken Platon'u değil, iki bin beş yüz yıllık Platon okumalarının biçimlendirdiği bir Platon'u okuruz — ve bundan kaçış yoktur. Tarihsel bilinç, kendisinin de tarihsel olduğunu bilen bilinçtir.

Ufukların kaynaşması#

Gadamer'in en güçlü kavramı ufukların kaynaşmasıdır (Horizontverschmelzung). Bir metni okurken yalnızca metne gitmeyiz; kendi tarihimizle gideriz. On yedinci yüzyılda bir Shakespeare oyunu izleyen Londralı ile yirmi birinci yüzyılda onu okuyan İstanbullu aynı metni okur ama aynı şeyi görmez. Bu, birinin doğru, diğerinin yanlış olduğu anlamına gelmez; ikisinin de tarihsel ufukları farklıdır. Anlama, bu ufukların karşılaşmasında — ne metnin ufkunun ne okurun ufkunun tek başına hâkim olduğu, ikisinin de genişlediği bir üçüncü ufukta — gerçekleşir.

Gadamer bunun modelini oyunda bulur: Oyun, oyuncuların üstündedir; oyuncu oyunu oynamaz, oyun oyuncuyu oynar. Sanat eseri de böyledir: Ona bakarken onun tarafından bakılırız. Ve konuşma da böyledir: İyi bir konuşmada hiç kimse "konuşmayı yönetmez"; konuşma iki tarafı da götürdüğü yere götürür.

Gadamer ve Heidegger arasındaki fark#

Gadamer'in düşüncesi Heidegger'den beslenir; ama dili çok daha davetkârdır. Heidegger "Varlık nedir?" diye sorar; Gadamer "birbirimizi nasıl anlıyoruz?" diye. Heidegger'in felsefesi ontolojik uçurumlar açarken Gadamer felsefeyi konuşmanın içine geri getirir. Heidegger, yorumbilgisini varlık sorusunun aracı yapmıştı; Gadamer onu insan hayatının kendisine dönüştürdü. Bu hafta sitemizde Heidegger'i teknoloji eleştirisi üzerinden ele aldık; Gadamer, aynı mirasın en insancıl, en az uçurumlu versiyonudur. Ve — Heidegger'den farklı olarak — Gadamer'in siyasal sicili, tartışmalı olsa da, felsefesini gölgelemez: Heidelberg'deki uzun yılları, Nazi geçmişiyle yüzleşmeyen bir üniversitede, öğrencileriyle diyalog kurarak geçirdi; Habermas onun öğrencisiydi.

Habermas ve Derrida ile karşılaşma#

Gadamer'in felsefi hayatının en ilginç tarafı, düşüncesinin yalnızca öğrencileri tarafından değil, kendisine itiraz edenler tarafından da şekillendirilmiş olmasıdır — ki bu, kendi kuramına uygundur.

1960'ların sonunda Habermas ile tartışması, anlamanın güç ilişkilerinden bağımsız olup olamayacağı sorusunu gündeme getirdi. Habermas'a göre Gadamer geleneğe fazla güveniyordu: Gelenek yalnızca anlam taşımaz, tahakküm de taşır; ideoloji eleştirisi, hermeneutiğin göremediği "çarpıtılmış iletişim"i açığa çıkarmalıdır. Gadamer'in cevabı, eleştirinin kendisinin de bir gelenek içinden konuştuğu ve "çarpıtılmamış iletişim" idealinin bile hermeneutik bir varsayım olduğuydu. Bugün sitemizde ele aldığımız Fricker'ın epistemik adaletsizlik kavramı, bu tartışmanın doğrudan mirasçısıdır: Kimin sözünün anlaşılmaya değer bulunduğu, ufukların kaynaşmasından önce belirlenir.

1981'de Paris'te Derrida ile karşılaşması ise hermeneutik ile yapısöküm arasındaki gerilimi görünür kıldı — ve bir karşılaşma olmadı. Gadamer diyaloğun "iyi niyet"ini savundu; Derrida, iyi niyetin kendisinin metafizik bir varsayım olduğunu söyledi ve Gadamer'in sorularına cevap vermek yerine üç kısa soru sordu. Gadamer sonradan, "Derrida'yı anlamaya çalıştım; o beni anlamak istemedi" dedi. Buradaki temel soru şuydu: Gerçek bir diyalog mümkün müdür, yoksa her konuşma daha önce kurulmuş güç ve anlam yapılarına mı hapsolmuştur? Gadamer'in cevabı iyimserdi: İnsanlar birbirlerini tamamen anlayamayabilir; ama anlamaya çalışmanın kendisi felsefi ve etik bir olaydır.

Gadamer yapay zekâ çağında neden yeniden önemli?#

Bugün milyonlarca insan sohbet botlarıyla konuşuyor. Burada Gadamer'in sorusu yeniden ortaya çıkıyor: Bir makineyle konuşmak gerçekten bir diyalog mudur? Makine sözcükleri üretiyor, bağlamı takip ediyor, sorular soruyor, önceki cümleleri hatırlıyor, bazen itiraz ediyor, bazen özür diliyor. Bunların tümü "anlama" anlamına mı geliyor?

Sitemizde bu hafta ele aldığımız Cappelen ve Sterken'in derlemesi Communicating with AI tam bu soruyu soruyor: Büyük dil modelleri ne hakkında konuştuklarını biliyor mu; çıktıları anlam taşıyor mu; insan ile makine arasında "yabancı diller" gibi bir iletişim problemi var mı; makineyle konuşmak insan özerkliğini nasıl değiştiriyor? Bu soruların her biri Gadamer'in kavramlarıyla yeniden yazılabilir. Makinenin bir ufku var mı — yani bir tarihi, bir geleneği, bir konumu? Yoksa ufuksuz bir aynadan mı ibaret? Etki tarihi, eğitim verisi olarak modele girmiştir; ama modelin kendisi o tarihin içinde bir yerde durmaz. Gadamer'e göre anlama, konumdan yapılır; konumsuz anlama, anlama değil, hesaplamadır.

Gadamer bugün yaşasaydı muhtemelen ilk sorusu "makine cevap veriyor mu?" değil, "biz gerçekten bir şey anlıyor muyuz?" olurdu. Çünkü Gadamer için anlam yalnızca doğru çıktıyı üretmek değil, karşılaşmanın kendisidir; ve karşılaşmada değişmeyen taraf, karşılaşmamış demektir. Bir sohbet botuyla konuşurken değişen tek taraf biziz. Bu, diyaloğun yarısıdır — ve Gadamer, yarım diyaloğun ne olduğunu düşünmemişti, çünkü yoktu.

Gadamer'in bize bıraktığı en zor ders#

Gadamer'in felsefesi insanı rahatsız eder; çünkü şunu söyler: Kendi önyargılarımızdan tamamen kurtulamayız. Her şeyi tarafsız bir gözlemci gibi göremeyiz. Her anlama girişiminde kendi tarihimiz bizimle birlikte gelir. Ama bu, hakikatin imkânsız olduğu anlamına gelmez; tam tersine, hakikat, kendi ufkumuzun sınırlarını fark ettiğimiz anda görünmeye başlar.

Yapay zekâ çağında belki de Gadamer'in en önemli mirası budur. Makine bize daha fazla cevap verecek. Fakat insanlığın asıl ihtiyacı daha fazla cevap değil; Gadamer'in Platon'dan öğrendiği ve ömrü boyunca öğrettiği şey: Daha iyi soru sormayı öğrenmek. Sokrates'in bilgisizliği bir eksiklik değil, bir açıklıktı — sorunun, cevaptan önce geldiğini bilen bir açıklık.

Hans-Georg Gadamer 11 Şubat 1900'de Marburg'da doğdu, 13 Mart 2002'de Heidelberg'de öldü. Başlıca eserleri: Platon'un Diyalektik Etiği (1931) · Hakikat ve Yöntem (1960) · Felsefi Hermeneutik (1976) · Güzelin Güncelliği (1977) · Platon'un Diyaloglarında Diyalog ve Diyalektik (1980) · Ben Kimim ve Sen Kimsin? (Celan üzerine, 1973).

Deleuze'ü "rizom filozofu" diye etiketlemek kolay; asıl mesele onun neden kimlikten önce farkı düşündüğünü anlamak. Dünkü portremizin devamı bugün üç soruya odaklanıyor: Arzu neden eksiklik değildir? Kapitalizm neden yalnızca ekonomik bir sistem değildir? Ve Deleuze yapay zekâ hakkında sorduğumuz soruları nasıl değiştirir?

Gilles Deleuze