Felsefe Tarihinde Bugün: 10 Ekim — Arthur O. Lovejoy ve 1582'de var olmayan günler

1873: Arthur Oncken Lovejoy#

Arthur O. Lovejoy 10 Ekim 1873'te Berlin'de doğdu; babası Amerikalı bir tıp öğrencisi, annesi Alman asıllıydı ve o bir buçuk yaşındayken intihar etti. Berkeley ve Harvard'da okudu, William James ve Josiah Royce'un öğrencisi oldu; Stanford'dan, bir meslektaşının haksız işten çıkarılmasını protesto ederek istifa etti ve 1910'dan emekliliğine kadar Johns Hopkins'te ders verdi. Felsefe tarihine iki miras bıraktı: Bir disiplin ve bir kurum.

Disiplin, fikirler tarihi (history of ideas). Lovejoy 1923'te Johns Hopkins'te Fikirler Tarihi Kulübü'nü kurdu, 1940'ta Journal of the History of Ideas'ı başlattı. Yöntemi, felsefe sistemlerini bütün olarak değil, onları oluşturan "birim-fikirler"i (unit-ideas) izlemekti: Bir fikir, felsefeden teolojiye, bilimden şiire, yüzyıllar boyunca nasıl dolaşır, nasıl birleşir, nasıl dönüşür? Başyapıtı The Great Chain of Being (1936, Harvard'daki William James konferansları), tek bir fikri izler: Varlığın, Tanrı'dan en aşağı cansız maddeye kadar kesintisiz, sıralı ve dolu bir "zincir" oluşturduğu düşüncesi. Platon'un Timaios'undaki "bolluk ilkesi"nden (iyi olan Tanrı yaratabileceği her şeyi yaratır) Aristoteles'in süreklilik ilkesine, Plotinos'tan Ortaçağ'a, Leibniz'in "mümkün dünyaların en iyisi"nden 18. yüzyıl kozmik iyimserliğine ve nihayet Schelling'de zincirin zamana yayılıp "evrim"e dönüşmesine kadar. Kitap, bir metafizik fikrin iki bin yıl boyunca bilimi, etiği ve estetiği nasıl biçimlendirdiğini gösteren, türünün en etkili örneğidir. Quentin Skinner ve Cambridge okulu sonradan "birim-fikir" yöntemini bağlamdan kopuk bulup eleştirdi; ama tartışmanın kendisi Lovejoy'un açtığı alanda yapıldı.

Kurum ise akademik özgürlük. Lovejoy, John Dewey ile birlikte 1915'te Amerikan Üniversite Profesörleri Derneği'ni (AAUP) kurdu ve akademik özgürlük ile kadro güvencesi ilkelerinin yazarlarından oldu. Aynı Lovejoy, McCarthy döneminde komünist parti üyelerinin üniversitede öğretmemesi gerektiğini savunarak kendi kurduğu ilkeyi tartışmalı biçimde sınırladı; geçen hafta Verhaegh'in McCarthycilik analizinde bu paradoksa değinmiştik. Felsefi olarak "eleştirel realizm"in savunucusuydu; The Revolt Against Dualism (1930) pragmatizme ve yeni realizme karşı zihin-dünya ikiliğini savundu. 30 Aralık 1962'de Baltimore'da öldü.

1582: Bu gün yoktu#

Takvim yazarken hatırlatmaya değer bir ayrıntı: 1582 yılında İtalya, İspanya, Portekiz ve Polonya'da 10 Ekim diye bir gün yaşanmadı. Papa XIII. Gregorius'un takvim reformu, Jülyen takviminin biriktirdiği on günlük kaymayı düzeltmek için 4 Ekim Perşembe'den doğrudan 15 Ekim Cuma'ya geçti. Protestan ülkeler reformu kuşkuyla karşıladı; İngiltere 1752'ye, Rusya 1918'e, Türkiye 1926'ya kadar bekledi. Bu yüzden felsefe tarihinde bugün yazılarının gizli sorunu şudur: Hangi takvimle? Bir filozofun doğum günü, yaşadığı ülkenin takvimine göre başka, bizimkine göre başka olabilir. Tarih yalnızca ne olduğunun değil, zamanın nasıl sayıldığının da tarihidir.