Felsefe Tarihinde Bugün: 9 Ekim — Jacques Derrida ve Nicolai Hartmann

2004: Jacques Derrida#

Jacques Derrida 9 Ekim 2004'te Paris'te pankreas kanserinden öldü; 74 yaşındaydı. 1930'da Cezayir'de El-Biar'da Sefarad Yahudisi bir ailede doğmuş, 1942'de Vichy yasaları yüzünden okuldan atılmış, 1949'da Fransa'ya gelmiş, École Normale'de Husserl üzerine çalışmıştı. 1967'de üç kitap birden yayımladı: Ses ve Fenomen, Gramatoloji Üzerine, Yazı ve Fark. Bu üç kitap "yapısöküm"ü (déconstruction) felsefenin sözlüğüne soktu.

Yapısöküm bir yöntem ya da bir "yıkma" değil; metinlerin kendi içlerindeki gerilimleri, bastırdıkları karşıt terimleri ve dayandıkları hiyerarşileri açığa çıkaran bir okuma pratiği. Derrida'ya göre Batı metafiziği "mevcudiyet"i (présence) ayrıcalıklı kılar: Konuşma yazıya, akıl duyguya, öz görünüşe, erkek kadına, merkez kenara göre öncelikli sayılır. Bu hiyerarşiler kendi içlerinde çöker; çünkü üstün terim alt terime muhtaçtır. "Différance" (fark ile erteleme) kavramı anlamın hiçbir zaman tam olarak mevcut olmadığını, her zaman başka işaretlere gönderdiğini ve ertelendiğini söyler. 1980'lerden sonra Derrida'nın yazısı etik ve siyasete döndü: Dostluk, misafirperverlik, bağışlama, adalet ("yapısöküm adalettir"), Marx'ın hayaletleri, hayvan sorusu, ölüm cezası, egemenlik. Amerikan edebiyat bölümlerinde kahraman, analitik felsefede şüpheli oldu; Cambridge'in 1992'de verdiği fahri doktora bir tartışmaya dönüştü; Habermas'la kavga etti, sonra barıştı; ölümünden iki ay önce Le Monde'a verdiği son söyleşide "kendimle savaş hâlindeyim" dedi. Derrida'nın "arşiv", "iz" ve sorumluluk kavramlarını yapay zekâ bağlamında daha önce ele almıştık. Ölümünün 22. yılında onu okumak hâlâ zor; ama bu zorluk, bir metnin anlamını tüketmenin imkânsızlığına dair bir derstir.

1950: Nicolai Hartmann#

Aynı gün, 54 yıl önce, 9 Ekim 1950'de Nicolai Hartmann Göttingen'de öldü. Riga'da doğmuş (1882), Marburg'da Cohen ve Natorp'un yanında Yeni Kantçı olarak yetişmiş, sonra bu okuldan koparak "yeni ontoloji"yi kurmuştu. Bilginin Metafiziğinin Ana Hatları (1921) ile bilginin kurucu değil kavrayıcı olduğunu, nesnenin bilgiden bağımsız var olduğunu savundu; Etik (1926), Scheler'in izinde değerlerin nesnel bir alanını, ama insanın bu alanı ancak tarihsel olarak ve parça parça keşfedebileceğini anlattı. Büyük ontoloji dörtlüsü (Ontolojinin Temellendirilmesi, Olanak ve Gerçeklik, Reel Dünyanın Yapısı, Doğa Felsefesi) varlığı dört katmana ayırdı: Cansız madde, organik yaşam, ruhsal yaşam, tinsel varlık. Her üst katman alt katmana dayanır ama ona indirgenemez; alttaki daha güçlü, üstteki daha özgürdür. Bu "katmanlar yasası", indirgemeciliğe karşı bugün hâlâ başvurulan bir çerçeve.

Hartmann'ın Türkiye için özel bir önemi var. Hartmann'ın öğrencisi Takiyettin Mengüşoğlu, Hartmann'ın felsefi antropolojisini ve ontolojisini İstanbul Üniversitesi'ne taşıdı; o kuşağın öğrencileri arasında Uluğ Nutku da vardı. Türkiye'de "insan felsefesi" diye anılan gelenek, büyük ölçüde Hartmann'dan gelir. Derrida ile Hartmann'ı aynı güne koymak bir takvim tesadüfü; ama ikisi de 20. yüzyıl felsefesinin iki büyük refleksini temsil eder: Biri metnin kapanmazlığını, öteki varlığın katmanlı sağlamlığını düşündü.