Schleiermacher'in hermeneutik dersleri ilk kez Almanca aslından Türkçede

Friedrich Schleiermacher, Hermeneutik Dersleri — 1809/1810 Güz ve 1819 Bahar Yarıyılı Çeviri ve sunuş: Kaan H. Ökten · Alfa Kitap · 216 sayfa · ISBN 9786253894931

Türkçede hermeneutik literatürü uzun süredir tuhaf bir eksiklikle yaşıyordu.

Gadamer vardı. Ricœur vardı. Heidegger'in Varlık ve Zaman'ı — yine Kaan H. Ökten'in çevirisiyle — vardı. Dilthey üzerine çalışmalar vardı.

Ama bütün bu geleneğin başladığı yer yoktu.

Şimdi var.

Neden başlangıç noktası?#

Schleiermacher'den önce de metin yorumu vardı. Ama parçalıydı.

Teolojik hermeneutik, kutsal metni yorumluyordu. Hukuki hermeneutik, yasayı. Filolojik hermeneutik, klasik metinleri. Her biri kendi kurallarını geliştirmişti ve bu kuralların ortak bir zemini yoktu.

Schleiermacher'in hamlesi şuydu: Bunlar ayrı sanatlar değil. Tek bir sorunun farklı uygulamaları.

Ve soru şu: Bir başkasının söylediğini anlamak nasıl mümkün olur?

Bu soruyu genel bir kuramın konusu hâline getirmek — hermeneutiği bir teknikler derlemesinden bir felsefi disipline dönüştürmek — Schleiermacher'in işidir.

Kitabın tanıtım metnindeki formülasyon bunu iyi özetliyor: Anlama çabası tesadüfi bir kavrayışla yol alamaz; sistemli bir açımlama sanatına ihtiyaç duyar.

Yanlış anlama normaldir#

Schleiermacher'in en radikal hamlesi burada ve genellikle atlanır.

Klasik hermeneutik varsayımı şuydu: Anlama normaldir, yanlış anlama istisnadır. Bir metin karşısında zorlandığımızda — metin bozuksa, dil eskimişse, bağlam kaybolmuşsa — devreye yorum kuralları girer.

Schleiermacher bunu tersine çevirdi.

Yanlış anlama normaldir. Anlama, elde edilmesi gereken bir başarıdır.

Bu neden böyle? Çünkü her konuşan, ortak bir dili kendine özgü biçimde kullanır. Sözcükler ortaktır; ama o sözcüklerin belirli bir insanın zihninde taşıdığı ağırlık, çağrışım ve amaç ortak değildir.

Dolayısıyla anlamak, iki şeyi birden yapmayı gerektirir.

Dilbilgisel yorum: Bu cümle, bu dilin ve bu dönemin kuralları içinde ne söylüyor?

Psikolojik (teknik) yorum: Bu kişi, bu cümleyi kurarken ne yapıyordu?

İkisi birbirini denetler. Yalnızca ilkiyle yetinirseniz, metni bir sözlük olarak okursunuz. Yalnızca ikincisiyle yetinirseniz, yazarın yerine kendi tahmininizi koyarsınız.

O meşhur cümle#

Kitabın tanıtımında yer alan Schleiermacher alıntısı, hermeneutik tarihinin en çok tartışılan cümlelerinden biri:

"Hermeneutiğin hedefi en yüksek anlamda anlamadır. Buna yazarı, onun kendini anladığından daha iyi anlamak da dahildir."

İlk okuyuşta küstahça geliyor. Bir okur, yazarı yazardan iyi nasıl anlar?

Ama iddia sanıldığı gibi değil.

Schleiermacher'in kastettiği şu: Bir yazar, kendi dilinin ve döneminin içinde yazar. Kullandığı kavramların tarihini, dilinin kendisine dayattığı sınırları, metnin kendi niyetini aşan yapısını çoğu zaman göremez.

Yazar metni üretir; okur metni görebilir.

Bir insanın kendi aksanını duymaması gibi.

Bu tez, sonraki iki yüzyılın büyük tartışmasını başlattı. Gadamer bunu genişletti — anlama, okurun kendi ufkunu da işin içine katar. Ricœur "kuşku hermeneutiği"ni ekledi — Marx, Nietzsche ve Freud, metnin kendisinin gizlediğini arar. Ve sonunda, yazarın niyetinin bağlayıcı olup olmadığı sorusu edebiyat kuramının merkezine yerleşti.

Hermeneutik döngü#

Schleiermacher'in ikinci büyük kavramı, bugün her yorum tartışmasında karşımıza çıkıyor.

Bir cümleyi anlamak için metnin bütününü bilmek gerekir. Ama metnin bütününü anlamak için cümleleri anlamak gerekir.

Bu bir kısırdöngü mü?

Schleiermacher'e göre hayır — spiral. Parçadan bütüne, bütünden parçaya gidip gelirsiniz ve her turda anlayışınız düzelir. Anlama, tek seferde ulaşılan bir durum değil; yaklaşan bir süreçtir.

Ve bu yüzden hiçbir yorum nihai değildir.

Kitabın yapısı#

Kitap, Ökten'in hazırladığı kapsamlı bir "Sunuş" bölümüyle açılıyor: Schleiermacher'in biyografisi, eserleri, hermeneutik kuramın genel hatları ve çevrilen derslerin özetleri.

Bu bölüm, kitabı bir kaynak metin olmanın ötesine taşıyor. Türkçede hermeneutiğe giriş arayan okur için doğrudan bir başlangıç noktası sunuyor.

Ardından 1809/1810 güz ve 1819 bahar yarıyıllarındaki dersler geliyor — Schleiermacher'in açımlamanın temel kurallarını ve örneklerini ortaya koyduğu metinler. Her ikisi de ilk kez Almanca aslından Türkçeye çevriliyor.

Çevirmen Kaan H. Ökten, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Felsefe Bölümü öğretim üyesi ve Türkçedeki Heidegger literatürünün kurucu isimlerinden.

Bugüne bağlanan yer#

Bu kitabı 2026'da okumanın özel bir nedeni var.

Bir dil modeline bir metin verip "bunu yorumla" dediğimizde, Schleiermacher'in iki yüzyıl önce ayırdığı iki işlemi birden talep ediyoruz.

Dilbilgisel yorum — bu, sistemlerin iyi yaptığı iş. Sözcüklerin dil içindeki düzenini, dönemsel kullanımını, kavramsal ağını çıkarabiliyorlar.

Psikolojik yorum — bu, sorunlu olan. Bir metnin arkasında bir kişinin bir şey yapıyor olduğunu kavramak, o kişinin niyetini, durumunu ve sınırlarını hesaba katmak.

Bir sistem birinciyi ikincisi olmadan yapabilir mi? Yapıyorsa, ortaya çıkan şeye "yorum" demeli miyiz?

Sitemizde dün ele aldığımız 8 Eylül dosyasında Bar-Hillel'in makine çevirisi üzerine 1959 tarihli itirazını anlatmıştık: Doğru çeviri, dünya bilgisi gerektirir. Schleiermacher'in itirazı bir kat daha derin: Doğru yorum, bir başkasının olduğunu bilmeyi gerektirir.

Aynı dosyada andığımız Luigi Pareyson'ın hattı da buradan geçiyor: Yorum bir teknik değil, yorumlayanın kendisini de içine katan bir edimdir.

Kimler için?#

Hermeneutik, dil felsefesi, yorum kuramı, Alman idealizmi ve modern felsefe tarihiyle ilgilenenler için.

Ama daha geniş bir okur kitlesi de var: Hukuk yorumu, ilahiyat, edebiyat eleştirisi ve tarih yazımıyla uğraşan herkes, aslında Schleiermacher'in açtığı sorunun içinde çalışıyor.

Türkçede felsefe yayıncılığı açısından 2026'nın kayda değer başlıklarından biri.