Felsefe Tarihinde Bugün — 29 Ağustos: John Locke'un doğumu

John Locke, 29 Ağustos 1632'de İngiltere'nin Somerset bölgesindeki Wrington'da doğdu. 28 Ekim 1704'te Essex'te öldü.

Doğduğu yıl İngiltere iç savaşın eşiğindeydi; babası Parlamento saflarında savaştı. Locke'un bütün siyaset felsefesi, iktidarın hangi koşullarda meşru olduğu sorusunun kanlı biçimde sorulduğu bir ülkede yazıldı.

Hekim, sonra filozof#

Locke Oxford'da okudu ama skolastik müfredattan hoşlanmadı. İlgisi deneysel bilime ve tıbba kaydı; Robert Boyle'la çalıştı, Kraliyet Cemiyeti üyesi oldu.

Hayatının dönüm noktası 1666'da geldi: Sonradan Shaftesbury Kontu olacak Anthony Ashley Cooper'la tanıştı ve onun hekimi, danışmanı ve sekreteri oldu. 1668'de Shaftesbury'ye yaptığı karaciğer ameliyatı hastanın hayatını kurtardı.

Bu bağ Locke'un düşüncesini siyasetin içine soktu — ve 1683'te Hollanda'ya kaçmasına yol açtı. Başlıca eserleri, 1688 Şanlı Devrimi'nin ardından İngiltere'ye döndükten sonra, 1689-1690'da art arda yayımlandı.

Boş levha#

İnsanın Anlama Yetisi Üzerine Bir Deneme (1689), modern bilgi kuramının kurucu metinlerinden.

Locke'un hedefi doğuştan fikirler öğretisiydi. Zihinde doğuştan bulunan ilkeler olduğu iddiasına karşı basit bir itiraz getirdi: Eğer öyle olsaydı, çocuklarda ve farklı kültürlerde aynı ilkeleri bulmamız gerekirdi. Bulmuyoruz.

Onun yerine geçen imge ünlüdür: Zihin başlangıçta boş bir levhadır (tabula rasa). Bütün malzemesi deneyimden gelir — dış dünyanın duyumundan ve zihnin kendi işleyişine dönük içgözlemden.

Sonuçları geniş. Eğer bilgi deneyimden geliyorsa, insanlar arasındaki farklar doğuştan değil eğitim ve çevre kaynaklıdır. Locke'un eğitim üzerine yazıları ve Aydınlanma'nın bütün eğitim iyimserliği bu tezden beslenir.

Birincil ve ikincil nitelikler#

Denemenin en tartışılan ayrımı budur.

Birincil nitelikler — uzam, biçim, hareket, sayı, katılık — nesnenin kendisinde bulunur. İkincil nitelikler — renk, ses, tat, koku, sıcaklık — nesnede öyle bulunmaz; nesnenin bizde bu duyumları üretme gücüdür.

Yani bir elma "kırmızı" değildir; belirli bir yüzey yapısı vardır ve bu yapı, belirli koşullarda bizde kırmızı duyumunu üretir.

Ayrım, dönemin mekanik doğa felsefesiyle uyumluydu. Ama içinde bir sorun taşıyordu: Eğer bildiğimiz şey nesnenin kendisi değil, zihnimizdeki ideyse, ideyle nesne arasındaki uygunluğu nasıl denetleyeceğiz?

Bu soruyu Berkeley ve Hume sonuna kadar götürdü. Bu köşede geçen hafta andığımız Hume'un kuşkuculuğu, Locke'un açtığı yolun ucudur.

Emek ve mülkiyet#

Yönetim Üzerine İkinci İnceleme (1689), modern siyaset felsefesinin en etkili metinlerinden.

Locke doğa durumunu Hobbes'tan farklı kurar. Hobbes'ta doğa durumu herkesin herkese karşı savaşıdır; Locke'ta ise bir doğa yasası zaten geçerlidir: Kimse başkasının hayatına, sağlığına, özgürlüğüne ve mülkiyetine zarar vermemelidir. Sorun bu yasanın tarafsız biçimde uygulanamamasıdır — herkes kendi davasında yargıç olduğu için.

Devlet bu sorunu çözmek üzere, rıza ile kurulur. Ve bu, iktidarın sınırını da belirler: Yönetim, kurulma amacına aykırı davrandığında meşruiyetini yitirir. Direnme hakkı buradan doğar.

Mülkiyet kuramı ise özgündür. Locke'a göre doğa başlangıçta ortaktır; ama insan kendi bedeninin sahibidir, dolayısıyla emeğinin de sahibidir. Emeğini bir şeye kattığında onu ortak olandan çıkarıp kendine mal eder.

Buna iki sınır koyar: İsraf etmeyecek kadar ve başkalarına yeterince bırakacak kadar. Para icat edildiğinde bu sınırların nasıl aşıldığı — ve Locke'un bunu neden meşru gördüğü — üç yüz yıldır tartışılıyor.

Sitemizde bu ay ele aldığımız Axel Honneth'in emek ve tanınma çözümlemesi, aynı hattın çağdaş bir uzantısı: Emek yalnızca mülkiyet değil, kişilik kurar.

Hoşgörü#

Hoşgörü Üzerine Bir Mektup (1689), din savaşlarının ardından yazılmış bir argüman.

Locke'un gerekçesi ilginç biçimde pratiktir: Devlet inancı zorla değiştiremez, çünkü inanç iradeyle üretilmez. Zorlama en fazla dışsal uyum sağlar; içsel kanaati değiştirmez. Öyleyse zor kullanmak, dinin kendi amacı açısından da işe yaramaz.

Buradan din ile devletin ayrı işlevleri olduğu sonucu çıkar: Devlet dünyevi çıkarlarla ilgilenir, kilise ruhun kurtuluşuyla.

Locke'un hoşgörüsünün sınırları da vardı: Ateistleri ve — dönemin siyasi kaygılarıyla — Katolikleri kapsam dışında tuttu. Bu sınırlar bugün haklı olarak eleştiriliyor. Ama ilkenin kendisi, modern laiklik tartışmalarının başlangıç noktası oldu.

Çelişki: köle ticareti#

Locke okumasının kaçınılmaz bir zorluğu var.

Özgürlüğü ve mülkiyeti savunan filozof, Kraliyet Afrika Şirketi'ne yatırım yaptı ve Carolina Anayasası taslağının hazırlanmasında rol aldı — bu belge köle sahiplerine mutlak yetki tanıyordu.

Bu çelişki çağdaş Locke araştırmalarının en canlı tartışma alanlarından biri. Bazı yorumcular bunu kuramın kendisindeki bir kusura bağlıyor; bazıları kuram ile pratiği ayırıyor. Tartışma sürüyor ve kolay bir yanıtı yok.

Etkisi#

Locke'un İkinci İnceleme'si Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi'nin diline doğrudan yansıdı: hayat, özgürlük ve mutluluk arayışı. Fransız Aydınlanması'nda Voltaire ve Montesquieu onu okudu.

Kant'ın "dogmatik uykusundan uyanması" Hume üzerinden gerçekleşti; ama Hume'un yolunu açan Locke'tu.

Türkçede#

İnsanın Anlama Yetisi Üzerine Bir Deneme, Yönetim Üzerine İkinci İnceleme, Hoşgörü Üzerine Bir Mektup ve Eğitim Üzerine Düşünceler Türkçeye çevrildi.

---

Not: Locke fotoğrafın icadından yüz otuz yıl önce öldü. Kapaktaki görsel Godfrey Kneller'in 1697 tarihli portresidir; bugün Ermitaj Müzesi'nde bulunuyor.