17 Eylül: Popper'ın ölümünden Searle'ün son gününe, Anayasa fikrinden yapay zekâ çağına

Takvimin bazı günleri bir tema etrafında toplanır; 17 Eylül'ün teması, bilginin sınırıdır. Bugün ölen iki büyük filozof, Karl Popper ve John Searle, farklı yollardan aynı soruyu sordu: Bir iddianın doğru olduğunu nereden biliriz ve bir makine gerçekten bilebilir mi? Aynı gün 1787'de imzalanan bir belge, siyasal iktidarın sınırını yazılı hâle getirdi; sekiz yüz elli yıl önce ölen bir kadın, görüleriyle ortaçağ bilgisinin sınırlarını zorladı.

1994: Karl Popper'ın ölümü#

Karl Raimund Popper, 17 Eylül 1994 Cumartesi sabahı Londra'nın güneyinde, Croydon yakınlarındaki Kenley'de doksan iki yaşında öldü; ölüm nedeni zatürre ve böbrek yetmezliğiydi. 1902'de Viyana'da doğmuştu. 1934 tarihli Logik der Forschung ile bilimin ayırt edici özelliğinin doğrulanabilirlik değil yanlışlanabilirlik olduğunu savunarak Viyana Çevresi'nden koptu; 1945'te Yeni Zelanda sürgününde yazdığı Açık Toplum ve Düşmanları ile Platon, Hegel ve Marx'ı totaliter düşüncenin kaynakları arasında saydı. 1946'dan 1969'a kadar London School of Economics'te ders verdi; 1965'te şövalye unvanı aldı. Ölümünün üzerinden otuz iki yıl geçti; yanlışlanabilirlik ölçütü hâlâ bilim felsefesinin başlangıç noktası, "hoşgörü paradoksu" hâlâ siyaset tartışmalarının başvuru kaynağı. Popper'ın düşüncesini bugün ayrıca Filozoflar Hakkında sayfamızda ele alıyoruz.

2025: John Searle'ün son günü#

Bir yıl önce bugün, 17 Eylül 2025'te, John Rogers Searle Florida'da doksan üç yaşında öldü. 31 Temmuz 1932'de Denver'da doğmuş, Oxford'da Austin'in öğrencisi olmuş, 1959'dan itibaren Berkeley'de ders vermişti. Söz edimleri kuramı (1969), Çin Odası argümanı (1980), biyolojik doğalcılık ve toplumsal gerçekliğin inşası (1995) üzerine çalışmaları, dil ve zihin felsefesinin son yarım yüzyılını biçimlendirdi. Çin Odası argümanı, yapay zekâ tartışmasının merkezine yerleşmiş nadir felsefi düşünce deneylerinden biri olarak bugün de tartışılıyor. Sitemizde Searle'ün mirasını ölümünün ardından iki ayrı dosyada ele almıştık; bu yazıları, ilk ölüm yıldönümünde yeniden okumak için iyi bir gün.

1179: Hildegard von Bingen#

Benediktin başrahibesi, bestecisi, doğa bilgini ve görü yazarı Hildegard von Bingen, 17 Eylül 1179'da Rupertsberg manastırında seksen bir yaşında öldü. Scivias ("Yolları Bil"), Liber vitae meritorum ve Liber divinorum operum adlı üç büyük görü kitabı, kozmoloji, ahlak ve teolojiyi tek bir sistemde birleştirdi; Physica ve Causae et curae ise doğa felsefesi ile tıbbı. Çağının kadınlarına kapalı olan kamusal alanda vaaz verdi, imparatorlarla yazıştı, papalarla tartıştı. 2012'de Kilise Doktoru ilan edildi. Ortaçağ felsefesi tarihinde uzun süre kenarda bırakılan Hildegard, son otuz yılda, özellikle beden, doğa ve kozmos ilişkisini düşünen çağdaş felsefede yeniden okunuyor.

1787: Anayasa fikri#

17 Eylül 1787'de Philadelphia'da otuz dokuz delege Amerika Birleşik Devletleri Anayasası'nı imzaladı. Belge, Locke'un sınırlı yönetim, Montesquieu'nün kuvvetler ayrılığı ve Hume'un "fraksiyon" analizi gibi Aydınlanma düşüncelerini bir yönetim mekanizmasına çevirdi. Anayasayı savunan Federalist yazıları, Ekim 1787'den itibaren gazetelerde yayımlanmaya başladı; iki ciltlik ilk kitap baskısı 1788 baharında çıktı. Bugün, yapay zekânın siyasal iktidarı nasıl dönüştürdüğünü tartıştığımız Gündem yazımız düşünüldüğünde, 1787'nin sorusu hâlâ güncel: İktidar nasıl sınırlanır ve sınırı kim denetler?

Doğum günleri#

David Kaplan (d. 17 Eylül 1933, Los Angeles). UCLA'da yarım yüzyılı aşkın süre ders veren mantıkçı ve dil filozofu; "Demonstratives" (1977/1989) ile belirtme sözcüklerinin (ben, burada, şimdi) anlamını karakter ve içerik ayrımıyla açıklayan kuramı, çağdaş dil felsefesinin temel taşlarından. Doksan üç yaşında.

Greg Bahnsen (17 Eylül 1948 - 1995). Amerikalı Kalvinist filozof ve ilahiyatçı; Cornelius Van Til'in "önvarsayımcı" apolojetiğini sistemleştirdi ve tanrıtanımazlarla yaptığı kamusal tartışmalarla tanındı. Ana akım felsefede az anılsa da, din felsefesinin apolojetik kanadında etkisi sürüyor.

Bugün açılan toplantılar#

Ohio Valley Eğitim Felsefesi Derneği'nin (OVPES) 2026 yıllık toplantısı bugün Nashville, Indiana'daki Seasons Lodge'da ön atölyeyle başlıyor ve 19 Eylül'e kadar sürüyor; bu yılın teması "eğitimsel kayıp ve umut". Pittsburgh Üniversitesi Bilim Felsefesi Merkezi'nin ev sahipliği yaptığı 13. Uluslararası Tıp Felsefesi Yuvarlak Masası ise 14-18 Eylül arasında çevrimiçi sürüyor; tanı, belirsizlik, yapay zekâ ve sağlık politikası oturumlarının bugünkü bölümü 09.00-11.30 (ABD Doğu saati) arasında. Her iki toplantı da ücretsiz kayıtla açık.