Searle'ün odası boşaldı, sorusu duruyor

John Searle 17 Eylül 2025'te öldü. Doksan üç yaşındaydı.

Felsefe dünyası onu çoğunlukla tek bir düşünce deneyiyle hatırlıyor: Çin Odası.

Ama Searle'ü "bilgisayarlar gerçekten düşünemez diyen filozof" olarak anmak, yirminci yüzyılın ikinci yarısının en etkili zihin ve dil filozoflarından birini bir slogana indirgemektir.

Çünkü Searle'ün asıl sorusu bilgisayarlarla ilgili değildi.

Asıl soru şuydu: Bir şeyin anlamı nereden gelir?

Ve bu soru onu dilden zihne, zihinden topluma, toplumdan paraya, devlete, üniversiteye ve nihayet gerçekliğin kendisine götürdü.

Önce dil: bir cümle ne yapar?#

Searle'ün kariyerinin ilk büyük dönemi dil felsefesidir. Oxford'da J. L. Austin'in açtığı yolu sistemleştirdi ve 1969'da Speech Acts (Söz Edimleri) ile kendi çerçevesini kurdu.

Temel tez: Dil yalnızca dünyayı betimlemez; dünyada iş yapar.

"Yemin ediyorum." "İlan ediyorum." "Söz veriyorum." "Bu oturumu açıyorum."

Bunlar doğru ya da yanlış olabilecek betimlemeler değildir. Bir şey gerçekleştirirler.

Searle bu edimleri sınıflandırdı ve her birinin başarılı olması için gereken koşulları listeledi. Bir söz vermenin geçerli olması için: konuşan kişi gelecekte bir eylemde bulunmayı gerçekten niyetlenmeli, dinleyen bunu istemeli, eylem zaten olacak olan bir şey olmamalı.

Bu, dil felsefesinde teknik bir katkıdır. Ama içinde bir tohum taşır: Kurumsal gerçeklik, dilsel edimlerle kurulur.

Bir mahkeme kararı, bir nikâh, bir sözleşme, bir savaş ilanı — hepsi konuşmayla var olur.

Sonra Çin Odası#

1980'de Searle, yapay zekâ tartışmasının tarihini değiştirecek bir makale yayımladı.

Düşünce deneyi şudur.

Bir odada, Çince bilmeyen bir insan var. Elinde İngilizce yazılmış kalın bir kural kitabı. Kapının altından Çince karakterler içeren kâğıtlar giriyor. Kişi kitaptaki talimatlara bakıyor: "Şu şekildeki sembol gelirse, şu şekildeki sembolü çıkar." Ve doğru cevabı dışarı veriyor.

Dışarıdan bakıldığında oda Çince biliyor görünüyor. İçerideki kişi tek kelime Çince bilmiyor.

Searle'ün sonucu: Sembolleri kurala göre işlemek, onların anlamını anlamak değildir.

Teknik terimle: Sözdizim, anlambilim için yeterli değildir.

Bugünün büyük dil modelleri karşısında bu argümanın neden tekrar tekrar gündeme geldiği açık. Sistemler artık çok daha karmaşık: bağlam kuruyor, geçmiş konuşmayı kullanıyor, araçlara erişiyor, kendi çıktısını değerlendiriyor, plan yapıyor.

Bunlar Searle'ün itirazını ortadan kaldırıyor mu?

Hayır. Ama tartışmayı zorlaştırıyor. Çünkü artık odanın içindeki "kural kitabı" tek bir kitap değil; milyarlarca parametreden oluşan, kimsenin tek tek okuyamayacağı bir yapı.

"Searle yapay zekâya karşıydı" — en yaygın yanlış#

Searle bilgisayarların işe yaramadığını savunmuyordu.

Ayrımı netti: zayıf yapay zekâ ile güçlü yapay zekâ.

Zayıf yapay zekâ: Bilgisayarlar zihinsel süreçleri modelleyebilir ve onları incelemek için olağanüstü araçlardır. Searle bunu kabul ediyordu.

Güçlü yapay zekâ: Uygun programı çalıştırmak, bilgisayara kelimenin tam anlamıyla bir zihin kazandırır. Searle'ün itiraz ettiği buydu.

Bu ayrım, bugün yapay zekâ felsefesinin temel tarihsel ayrımlarından biri olarak ders kitaplarında yer alıyor.

Biyolojik doğalcılık: üçüncü yol#

Searle'ün konumunu anlamak için, neyi reddettiğine bakmak gerekiyor.

Düalizm değildi. "Ruh ayrı bir tözdür" demiyordu.

İndirgemeci materyalizm de değildi. Bilinci nöron ateşlemelerine indirgemeyi yetersiz buluyordu.

Kendi konumuna biyolojik doğalcılık adını verdi. Formülü basit ve provokatiftir:

Beyin bilinç üretir — tıpkı midenin sindirim üretmesi gibi.

Bilinç gerçek bir biyolojik olgudur. Nedensel olarak beyin süreçlerinden doğar. Ama birinci şahıs ontolojisine sahiptir: Acı çekmek, gerçekten acı çekmektir; bunu üçüncü şahıs betimlemesine çeviremezsiniz.

Bu konum her iki taraftan da eleştirildi. Materyalistler onu gizli düalist buldu; düalistler yeterince ileri gitmemekle suçladı. Searle ikisine de aynı yanıtı verdi: Sorun kavramlarımızda; kategori yanlış kurulmuş.

Sitemizde bu hafta ele aldığımız Chalmers dosyasında anlattığımız "zor problem" tartışmasının bir kanadı doğrudan buradan çıkar. Chalmers işlevsel örgütlenmeyi belirleyici sayar; Searle biyolojiyi. Anil Seth'in bugün savunduğu konumun atası da budur.

Az konuşulan devrim: para nedir?#

Searle'ün en şaşırtıcı dönüşü 1995'te geldi: The Construction of Social Reality (Toplumsal Gerçekliğin İnşası).

Sorduğu sorular basit görünür ve cevaplaması çok zordur:

Bir kâğıt parçası neden paradır? Bir insan nasıl cumhurbaşkanı olur? Bir bina nasıl üniversite sayılır? İki insan nasıl evli olur?

Searle'ün cevabı iki kavrama dayanır.

Kolektif niyetlilik. İnsanlar yalnızca "ben istiyorum" değil, "biz yapıyoruz" biçiminde de niyetlenebilir. Bu, bireysel niyetlerin toplamına indirgenemez.

Statü işlevi. Bir nesneye, fiziksel özelliklerinden gelmeyen bir işlev yüklenir. Formülü şudur:

"X, C bağlamında Y sayılır."

Bu kâğıt parçası (X), Türkiye Cumhuriyeti bağlamında (C), para sayılır (Y).

Ve statü işlevleri dil olmadan var olamaz. Çünkü bir nesnenin fiziksel özellikleriyle ilgisi olmayan bir işlevi taşıyabilmesi için, o işlevin temsil edilebiliyor olması gerekir. Bir hayvan bir nesneyi araç olarak kullanabilir; ama "bu benim mülküm" diyemez.

Böylece Searle'ün üç ayrı kitabı tek bir zincire dönüşür: Dil → zihin → kurum.

Ve şu orta yol kurulur: Toplumsal gerçeklik ne salt hayaldir ne salt fiziktir. Para, evlilik, devlet ve hukuk gerçektir — ama gerçeklikleri, sürdürülen kolektif kabullere dayanır.

Kabuller çekilirse, kurum da çeker. Sitemizde bu hafta ele aldığımız Cicero ve Coke-Cromwell dosyalarında sorduğumuz "kurumları ne ayakta tutar" sorusunun analitik felsefedeki karşılığı budur.

Tartışmalı miras#

Searle'ün anılması, yalnızca fikirlerinin anılması değil.

2016'da cinsel taciz ve misilleme iddialarıyla suçlandı. Soruşturma sonucunda, üniversitenin taciz ve misilleme politikalarını ihlal ettiği bulgusuyla 2019'da emeritus statüsünü kaybetti.

Bu, bir dipnot değil; kurumsal bir karardır ve ciddi bir gazetecilik bunu atlayamaz.

Ölümünün ardından Berkeley çevresinden yükselen sesler de bölünmüştü. Eski bir doktora öğrencisi, Searle'ün bölüm içinde "kendi yörüngesinde" hareket ettiğini ve meslektaşlarının onun davranışları üzerinde söz sahibi olmadıklarını hissettiklerini anlattı; felsefe üslubunu da "epeyce kibirli" buldu. Uzun yıllar araştırma asistanlığını yapmış ve Berkeley Toplumsal Ontoloji Grubu'nu yöneten bir başka isim ise onu olağanüstü bir öğretmen olarak andı — karmaşık kavramları herkesin diliyle anlatabilen, ulaşılabilir bir hoca — ve iddiaların tam olarak temsil edilmediği görüşünü savundu.

Bir düşünürün eseri ile hayatı arasındaki ilişki, felsefenin kendi konularından biridir. Burada kolay bir formül yok. Ama şu söylenebilir: Argümanlar, onları ileri sürenin karakterinden bağımsız olarak değerlendirilir; kurumsal bulgular ise ayrıca ve açıkça kaydedilir.

Geriye ne kaldı?#

Searle'ün mirası bugün üç ayrı cephede aynı anda işliyor.

Dil. Bir sistem "üzgünüm" dediğinde ne yapıyor? Söz edimi kuramına göre bir özrün geçerli olması, konuşanın belli zihinsel durumlara sahip olmasını gerektirir. Bir dil modeli bu koşulu sağlıyor mu?

Zihin. Bir sistemin bilinçli olup olmadığını nasıl belirleyeceğiz? Sitemizde bu hafta ele aldığımız davranışsal çıkarım ilkesi önerisi, tam olarak Searle'ün reddettiği yönde bir hamledir.

Kurum. Bir yapay zekâya hukuki kişilik, mülkiyet ya da sorumluluk atfedilebilir mi? Searle'ün statü işlevi formülü buna doğrudan uygulanabilir: X, C bağlamında Y sayılır — ve bunun için tek gereken, kolektif kabuldür.

Bu üçüncüsü, en az konuşulan ama belki en pratik olanı. Çünkü bir yapay zekânın "gerçekten" bir kişi olup olmadığı sorusu çözülmeden de, hukuk sistemleri ona bir statü atfedebilir.

Searle'ün öğrettiği şey tam da buydu: Statüler keşfedilmez; verilir.

Son soru#

Çin Odası'nın kapısı kapandı.

Ama kapının önündeki soru duruyor — ve Searle'ün en sinir bozucu tarafı, sorunun iki yönlü olmasıydı.

Bir sistemin doğru cevap vermesi, anladığını kanıtlamaz.

Peki anladığını nasıl kanıtlayacağız?

---

Türkçede: Söz Edimleri, Zihnin Yeniden Keşfi, Akıl, Dil ve Toplum, Toplumsal Gerçekliğin İnşası ve Bilinç ve Dil gibi kitapları çevrildi.