Felsefe tarihinde bugün: 10 Eylül — sınırda duran üç düşünür

Bataille yaşarken marjinal kaldı. Sartre onu ağır biçimde eleştirdi.

Ama sonraki kuşak üzerindeki etkisi belirleyici oldu: Foucault, Derrida ve Baudrillard, aklın kendi sınırlarıyla karşılaşması meselesini büyük ölçüde Bataille'ın açtığı yerden devraldı.

Sitemizde bu hafta ele aldığımız Foucault dosyasında anlattığımız "normalin nasıl kurulduğu" sorusunun bir kaynağı burada.

Mary Wollstonecraft öldü — 10 Eylül 1797#

İkinci kızını doğurduktan on bir gün sonra, septisemiden öldü. Otuz sekiz yaşındaydı.

Doğan bebek, yıllar sonra Frankenstein'ı yazacak olan Mary Shelley'ydi.

Kadın Haklarının Gerekçelendirilmesi#

1792 tarihli A Vindication of the Rights of Woman, modern feminist düşüncenin kurucu metinlerinden sayılıyor.

Ama kitabın argümanı sanıldığından daha incelikli ve daha keskin.

Wollstonecraft, kadınların erkeklerden farksız olduğunu iddia etmiyordu. Şunu iddia ediyordu: Kadınların gözlenen zayıflıkları, doğalarının değil, eğitimlerinin sonucudur.

Bir insanı ciddi eğitimden mahrum bırakır, ona yalnızca hoşa gitmeyi öğretir, sonra da hafifliğinden şikâyet ederseniz — ürettiğiniz şeyi doğa sanıyorsunuz demektir.

Aydınlanmaya içeriden itiraz#

Metnin gücü, Aydınlanma'ya dışarıdan değil içeriden saldırmasında.

Wollstonecraft, aklın evrenselliği fikrini reddetmiyor. Tersine, sonuna kadar götürüyor.

Argüman şöyle işler: Aydınlanma, insanın akıl sahibi olduğu için hak sahibi olduğunu söylüyor. Kadınlar akıl sahibi. O halde?

Sitemizde bu hafta ele aldığımız Elizabeth Anderson dosyasında anlattığımız ilişkisel eşitlik kuramının en erken atalarından biri bu metindir: Wollstonecraft için mesele kadınlara kaynak dağıtmak değil, onların eşit yurttaşlar olarak muhatap alınmasıydı.

Rousseau'ya yönelttiği eleştiri de buradan geliyor. Émile'de erkek çocuk özerklik için, kız çocuk ise hoşa gitmek için yetiştirilir. Wollstonecraft bunun bir eğitim programı değil, bir bağımlılık üretimi olduğunu gösterdi.

Unutulma ve dönüş#

Ölümünden sonra kocası William Godwin, iyi niyetle bir anı kitabı yazdı ve Wollstonecraft'ın özel hayatını — evlilik dışı ilişkilerini, intihar girişimlerini — açıkça anlattı.

Sonuç, dönemin ahlak anlayışında yıkıcı oldu. Wollstonecraft'ın adı bir yüzyıl boyunca skandalla anıldı; fikirleri okunmadı.

Yirminci yüzyılda yeniden keşfedildi.

Bir düşünürün eseri ile hayatının nasıl karıştırıldığına ve bunun bedelinin kimin tarafından ödendiğine dair, felsefe tarihindeki en açık örneklerden biri.

Paul Virilio öldü — 10 Eylül 2018#

Paris'te, seksen altı yaşında öldü. Filozof, kent kuramcısı ve mimardı; İkinci Dünya Savaşı'nın Atlantik kıyısındaki beton sığınaklarını inceleyerek başladı.

Dromoloji#

Virilio, kendi alanına isim verdi: dromoloji — hız bilimi.

Tezi şuydu: Modern tarihi anlamak için üretim ilişkilerine ya da fikirlere değil, hıza bakmak gerekir.

Kim daha hızlı hareket edebiliyor? Bilgi ne kadar hızlı yayılıyor? Karar ne kadar hızlı alınıyor?

Ona göre siyasal iktidar, giderek hızın denetimi haline geldi. Ve hız arttıkça, karar için ayrılan süre kısaldı.

Bu tezin en somut örneği nükleer caydırıcılıktır: Füze uçuş süresi dakikalarla ölçüldüğünde, "karar vermek" insani bir edim olmaktan çıkıp bir refleks prosedürüne dönüşür.

Bütünsel kaza#

Virilio'nun en kalıcı sezgisi şu:

Her yeni teknoloji, yeni bir kaza türünü icat eder.

Gemiyi icat ettiğinizde deniz kazasını icat etmiş olursunuz. Uçağı icat ettiğinizde uçak kazasını. Demiryolunu icat ettiğinizde tren kazasını.

Kaza, teknolojinin arızası değil; teknolojinin içinde gizli olan diğer yüzüdür.

Ve teknoloji küreselleştikçe, kazanın ölçeği de küreselleşir. Virilio buna bütünsel kaza (accident intégral) diyordu: aynı anda her yerde olabilen kaza.

Bugün#

Bu kavramı bugünkü tartışmaya uygulamak için fazla çaba gerekmiyor.

Yapay zekânın "kazası" nedir?

Sitemizde bugün ele aldığımız politik yapay zekâ dosyasında anlattığımız tabloya bakalım: Sistemin arızası değil, tam olarak çalışması bir kaza üretiyor. Sentetik içerik kusursuz hale geldikçe, gerçek içeriğin kanıt değeri düşüyor.

Virilio'nun formülüyle: Yapay zekâ imgeyi icat ederken, imgeye güvenmemeyi de icat etti.

Ve bu kaza, tek bir yerde değil, aynı anda her yerde.

Bugünün ekseni#

Üç isim, üç sınır.

Bataille: Aklın hesaplayamadığı ne kalıyor? Wollstonecraft: Yurttaşlığın dışında kim bırakılıyor? Virilio: Teknoloji neyi mümkün kılarken neyi imha ediyor?

Üçü de aynı yöntemi kullandı: Bir sistemin kendi mantığı içinde göremediği noktayı aramak.

Bataille için bu, yararlılık hesabının dışında kalan israftı. Wollstonecraft için, evrensel akıl iddiasının dışında bırakılan kadınlardı. Virilio için, ilerleme anlatısının dışında bırakılan kazaydı.

Bir sistemin en çok, göremediği yerden öğrenilir.

Bu, üçünün ortak dersi.

Ludwig Wittgenstein, Martin Heidegger