Foucault: 'normal' dediğimiz şeyi kim, nasıl kurdu?

Bir düşünürün etkisini ölçmenin bir yolu şudur: Onu okumamış insanların bile kullandığı kavramlar bıraktı mı?

Michel Foucault bu ölçütü fazlasıyla karşılıyor. "Söylem", "iktidar ilişkileri", "normalleştirme", "panoptik gözetim" — bu terimler bugün sosyoloji, hukuk, mimarlık, edebiyat kuramı ve gazete köşelerinde, kaynağı anılmadan dolaşıyor.

1926'da Poitiers'de doğdu, 1984'te Paris'te öldü. Filozof, tarihçi, öğretmen ve siyasal eylemci olarak çalıştı.

Düşüncesini tek bir kavrama indirmek mümkün değil. Ama bütün çalışmalarının altında tek bir soru duyuluyor:

İnsan kendini nasıl "özne" hâline getirir — ve bu süreçte iktidar nasıl işler?

Delilik: bir ayrımın tarihi#

Erken dönem çalışması Deliliğin Tarihi, modern toplumların "akıl" ile "delilik" arasında kurduğu ayrımın doğal ve değişmez olmadığını göstermeye çalışır.

Foucault'nun yöntemi burada belirginleşir: Bir kategoriyi kabul edip içini incelemek yerine, kategorinin kendisinin ne zaman ve nasıl kurulduğunu sorar.

On yedinci yüzyılda Avrupa'da yoksullar, aylaklar, akıl hastaları ve suçlular aynı kurumlara kapatıldı. Foucault buna "Büyük Kapatılma" der. Delilik, bu dönemde bir hastalık olarak tanımlandı — yani tıbbın konusu hâline geldi.

Bu bir ilerleme miydi? Foucault soruyu böyle sormaz. Sorduğu şudur: Bu tanım hangi yeni müdahale imkânlarını açtı?

Arkeoloji: bilginin yer katmanları#

Kliniğin Doğuşu ve Kelimeler ve Şeyler'de yöntem bir ada kavuşur: arkeoloji.

Fikir şu: Her dönemin, neyin bilinebilir ve neyin söylenebilir olduğunu belirleyen örtük bir düzeni vardır. Foucault buna episteme der.

Bu düzen, o dönemde yaşayan hiç kimsenin bilinçli tercihi değildir. Tıpkı bir dilin grameri gibi — konuşan onu kullanır ama kurallarını bilmez.

Arkeolojinin işi, bu grameri kazıp çıkarmak.

Bilgi ile iktidar: ayrılmaz ikili#

Foucault'yu dünya çapında etkili kılan tez, bilgi ile iktidarın birbirinden bağımsız olmadığı.

Geleneksel anlayışta bilgi, iktidarın karşısında duran tarafsız bir araçtır: Gerçeği bilirsek, iktidarı sınırlayabiliriz.

Foucault daha rahatsız edici bir soru sorar: Bilgiyi kim üretir ve hangi bilgi biçimleri hangi iktidar ilişkilerini mümkün kılar?

Yanıtı simetrik bir formülde toplanır: İktidar bilgi üretir; bilgi iktidar imkânı yaratır. Bir insanı yönetebilmek için önce onu bilinebilir kılmak gerekir — ölçmek, sınıflandırmak, kaydetmek.

Bu yüzden hapishaneler, hastaneler, okullar ve psikiyatri kurumları Foucault'da yalnızca toplumsal kurumlar değil. İnsan davranışını sınıflandıran, ölçen, gözleyen ve normalleştiren mekanizmalar.

Hapishanenin Doğuşu bu yaklaşımın en bilinen örneği.

Panoptikon: görünmez denetim#

Foucault'nun Jeremy Bentham'ın panoptikon hapishane tasarımına dair çözümlemesi, düşüncesini popüler kültüre taşıdı.

Tasarım şöyle: Hücreler dairesel biçimde dizilmiş, ortada bir gözetleme kulesi var. Mahkûm kuleyi görür ama içeriyi göremez. Gözlenip gözlenmediğini asla bilemez.

Foucault'nun vurguladığı nokta gözetlemenin kendisi değil. Gözetlenme ihtimalinin davranışı değiştirmesi.

Sonuç şu: Gözetmen gerekli değildir. İnsan, izlenebileceğini bildiğinde kendi kendini denetlemeye başlar. İktidar dışarıdan uygulanan bir baskı olmaktan çıkıp içselleşir.

Bugünün kamera sistemleri, algoritmik takip ve veri ekonomisi tartışmalarında Foucault'nun sürekli anılmasının nedeni bu. Sitemizde bu dönem ele aldığımız MatrAIx persona simülasyonu dosyası, panoptik mantığın yeni bir aşamasını gösteriyordu: İnsanları izlemek yerine, davranışlarını önceden modellemek.

İktidar nerededir?#

Foucault'nun en sık yanlış anlaşılan tezi şudur: İktidar, devletin elinde tutulan bir şey değildir.

Ona göre iktidar bir ilişkidir ve gündelik hayatın içine dağılmıştır: aile, okul, iş yeri, hastane, cinsellik, dil. Sahip olunan bir nesne değil, işleyen bir ağdır.

Bu tezin iki sonucu var. Birincisi karamsar görünür: İktidardan kaçılacak bir dışarı yoktur. İkincisi ise umut vericidir: İktidar her yerdeyse, direniş de her yerde mümkündür.

Eleştiriler#

Foucault eleştirisiz kabul görmüş bir düşünür değil.

Tarihsel itiraz: Kaynak kullanımı ve kimi tarihsel iddiaları uzmanlarca sorgulandı; "Büyük Kapatılma" anlatısının kapsamı tartışmalı.

Normatif itiraz: Jürgen Habermas'ın yönelttiği eleştiri en bilineni. Foucault bütün bilgi iddialarını iktidar ilişkilerine bağlıyorsa, kendi çözümlemesinin geçerliliğini neye dayandırıyor? Eleştiri yapabilmek için bir ölçüt gerekir; Foucault ölçütün kendisini de şüpheye açıyor.

Foucault'nun yanıtı, son dönem çalışmalarında ortaya çıkar: Amaç bir ölçüt kurmak değil, verili olanın zorunlu olmadığını göstermektir. Bir düzenin tarihsel olarak kurulduğunu göstermek, onun değiştirilebileceğini de gösterir.

Geç dönem: kendilik kaygısı#

Cinselliğin Tarihi'nin son ciltlerinde Foucault beklenmedik bir yöne saptı: Antik Yunan ve Roma'da kendilik pratikleri.

Buradaki ilgi, bireyin kendi üzerinde çalışarak kendini biçimlendirmesi — Yunanların epimeleia heautou, kendine özen dedikleri şey.

Bu, iktidar çözümlemesinden bir kopuş değil, tamamlayıcısı. Eğer özne kurulmuşsa, kendini yeniden kurma imkânı da vardır.

Miras#

Foucault'nun etkisi felsefeyi çoktan aştı; sosyoloji, tarih, siyaset bilimi, hukuk, edebiyat ve kültürel çalışmalarda kurucu bir referans.

Ama asıl mirası bir kuramdan çok bir şüphe alışkanlığı:

Normal kabul ettiğimiz şeyler neden normaldir? Bize doğal görünen düzenleri kim, nasıl ve hangi bilgi biçimleri aracılığıyla kurdu?

Bu soru, kategorilerin algoritmalarca üretildiği bir dönemde eskimiyor. Tersine — kategoriyi kuran mekanizma görünmez hâle geldikçe, sorunun kendisi daha da gerekli oluyor.

Türkçede#

Deliliğin Tarihi, Kelimeler ve Şeyler, Hapishanenin Doğuşu, Cinselliğin Tarihi, Bilginin Arkeolojisi ve Collège de France dersleri Türkçeye çevrildi. Foucault, Türkiye'de en çok okunan yirminci yüzyıl filozoflarından biri.