Taşköprizâde Ahmed Efendi ve Felsefi Anlamda Bilgi

Bir düşünürün bilgi anlayışını anlamak için yalnızca hangi sorulara cevap verdiğine değil, hangi soruların bilgiye değer olduğunu kabul ettiğine de bakmak gerekir. Bilgiyi sınıflandırmak görünüşte kitapları ve disiplinleri düzenlemekten ibarettir; oysa her sınıflandırma, insanın dünyayı nasıl anladığına, hangi yöntemleri güvenilir bulduğuna ve hakikate hangi yoldan gidileceğine ilişkin felsefi bir tercihtir.

XVI. yüzyıl Osmanlı düşünürü Taşköprizâde Ahmed Efendi bu açıdan özel bir yerde durur. Başyapıtı Miftâhu's-saâde ve misbâhu's-siyâde fî mevzûâti'l-ulûm ("Saadetin Anahtarı ve Efendiliğin Işığı: İlimlerin Konuları Hakkında"), farklı bilimleri sıralayan bir başvuru kitabı değil; ilimlerin konularını, amaçlarını, yöntemlerini, birbirleriyle ilişkilerini ve tarihsel birikimlerini bir arada ele alan kapsamlı bir bilgi düzeni önerisidir. Eser bu özellikleriyle hem ilimler tarihi hem bilgi felsefesi için birincil kaynaktır. Taşköprizâde'nin merkezî sorusunu şöyle koyabiliriz: İnsan bilgiyi yalnızca biriktiren bir varlık mıdır, yoksa farklı bilgi biçimleri arasında ilişki kurarak kendisini ve dünyayı anlamlandıran bir varlık mı? Eser ikinci cevaba yakındır.

Kimdi?#

İsâmüddin Ahmed b. Mustafa, 2 Aralık 1495'te Bursa'da doğdu; 13 Nisan 1561'de İstanbul'da öldü. Dedesinin Kastamonu'nun Taşköprü ilçesinden gelmesi dolayısıyla Taşköprizâde diye anıldı. Medrese geleneğinde yetişti; Dimetoka, İstanbul, Üsküp, Edirne medreselerinde müderrislik, Bursa ve İstanbul'da kadılık yaptı; ömrünün sonunda gözlerini kaybetti ve eserlerinin bir kısmını bu dönemde yazdırdı. Mantık, kelâm, fıkıh, tefsir, ahlâk, Arap dili, tıp, ilimler tarihi ve biyografi alanlarında eser verdi. Öteki büyük kitabı eş-Şekâiku'n-nu'mâniyye, Osmanlı âlim ve şeyhlerinin hayatlarını padişah dönemlerine göre anlatan ilk sistematik biyografi sözlüğüdür; Osmanlı ilim tarihinin temel kaynağı olmayı sürdürüyor. Bu iki eser yan yana konduğunda düşünürün bilgi anlayışının bir özelliği görünür: Bilgi soyut önermelerden ibaret değildir; bir eğitim geleneği, bir literatür ve bir insan topluluğu içinde yaşar.

Burada bir ayrım şart: Taşköprizâde'yi modern anlamda deneysel bilim yapan bir araştırmacı ya da üniversite disiplinlerinin kurucusu saymak tarihsel açıdan doğru olmaz. Düşüncesi, İslam felsefesi, kelâm, mantık, dinî ilimler ve tasavvufun iç içe olduğu bir ortamda biçimlendi. Ama tam bu ortamda bilgiyi sistematik olarak sınıflandırma ve alanlar arası ilişkileri açıklama girişimi felsefi bir derinlik kazanır.

Miftâh: Bir ansiklopediden fazlası#

Miftâhu's-saâde İslam düşüncesindeki ilimler tasnifi geleneğinin en kapsamlı örneklerinden biridir; üç yüzü aşkın ilmi tanıtır ve her ilim için, uygun olduğu ölçüde, tanım, konu, ilkeler, öğretim amacı, yarar, tarihsel gelişim ve başlıca kitaplar ile müellifler verilir. Bu yüzden eser aynı zamanda biyobibliyografik bir ansiklopedi, ilimler tarihi ve eğitim rehberidir. Giriş bölümlerinde ilmin değeri, öğrenmenin fazileti, hoca ve öğrencinin görevleri, ilim ahlâkı ve bilgiye ulaşma yolları ele alınır. Bu düzenleme bilgiyle bilginin edinilme biçimi arasında bağ kurar: Bilmek, doğru içeriğe sahip olmak kadar öğrenme ve öğretme sorumluluğunu üstlenmektir.

Eserin bir ansiklopedi olarak kurduğu ölçüt sorusu felsefi açıdan ilginçtir: Bir bilgi ansiklopedisi alfabetik mi düzenlenmelidir, konuların yakınlığına göre mi, bilginin nasıl elde edildiğine göre mi, yoksa insanın düşünme ve eyleme biçimlerine göre mi? Taşköprizâde'nin tercihi tek bir ölçütün yetmediğini gösterir: Dil, mantık, varlık, pratik hayat, dinî yükümlülük ve içsel dönüşüm boyutlarını birlikte gözetir. Bu nedenle eser bir liste değil, bilginin hangi ilişkiler içinde anlam kazandığına dair bir düşünce mimarisidir.

Sınıflandırma neden felsefi bir iştir?#

Her sınıflandırma neyin temel sayıldığına ilişkin bir tercih içerir. Mantık matematikten önce mi gelir? Ahlâk teorik bilginin uzantısı mı, kendi amacı olan ayrı bir alan mı? Dinî bilgiyle akla dayalı bilgi aynı üst düzende mi değerlendirilecek? Taşköprizâde bu sorulara kendi tarihsel bağlamında cevap verir; ilimlerin taksimini ayrı bir ilim olarak değerlendirmesi de dikkat çekicidir. Buradan çıkan sonuç bugün de geçerli: Bilgiyi sınıflandırmak, bilgiyi düzenlemek değil, bilgi hakkında düşünmektir. Üniversitelerin fakültelere ayrılması, disiplinler arası araştırmanın sınırları, yapay zekânın hangi alana ait olduğu, beşerî bilimlerin statüsü: Bunların hepsi bilginin nasıl örgütleneceğine ilişkin tercihlerdir.

Yedi ana dal#

Miftâh ilimleri yedi ana bölümde (devha) ele alır. Birincisi, yazı ve hat ilimleri: İlk bakışta teknik beceri; oysa yazı bilginin kaydedilmesini, korunmasını ve kuşaklar arası aktarımını sağlar, entelektüel hafızanın koşuludur. İkincisi, dil ilimleri: Sarf, nahiv, belâgat, edebiyat. Dil düşünceye sonradan eklenen bir süs değildir; kavramlar, sorular ve gerekçeler dil aracılığıyla kurulur. Üçüncüsü, mantık: Çıkarımların geçerliliği; bir iddianın ikna edici görünmesiyle doğru olması arasındaki fark. Dördüncüsü, dış dünyayı konu alan ilimler: Metafizik, fizik, matematik, mekanik, tıp, coğrafya, astronomi. Taşköprizâde'nin kapsamı burada belirginleşir; her birinin ayrı konusu ve yöntemi kabul edilirken daha geniş düzen içindeki yeri gösterilir. Beşincisi, amelî hikmet: Ahlâk, ev idaresi (tedbîrü'l-menzil) ve siyaset; bilginin var olanı anlamakla sınırlı olmadığı, insanın nasıl yaşaması gerektiğiyle de ilgili olduğu yer. Altıncısı, şer'î ilimler: Kıraat, hadis, tefsir, kelâm, fıkıh ve usulleri; dinî ilimler bütünün dışında bırakılmaz, kendi konu ve yöntemleriyle bütünün parçasıdır. Yedincisi, bâtın ilimleri: İbadetlerin iç anlamları, ahlâkî alışkanlıklar, insanı yıkıma götüren kusurlar ve kurtuluşa götüren erdemler; bu bölümün düzeni Gazzâlî'nin İhyâu ulûmi'd-dîn'ine yakındır. Yedi dal birlikte düşünüldüğünde ortaya bir bilim listesi değil, insanın düşünme, konuşma, araştırma, eyleme ve kendini dönüştürme faaliyetlerini bir arada ele alan bir çerçeve çıkar.

İki yol: Akıl ve arınma#

Eserin bilgi felsefesi bakımından en dikkat çekici yönü, bilgi edinme yollarını tek yönteme indirgememesidir. Miftâh iki ana kısma ayrılır: Teorik araştırma ve akıl yürütme (nazar) yoluyla bilgi; manevi arınma (tasfiye) yoluyla bilgi. Yetkinlik, iki yolun birlikte değerlendirilmesiyle mümkündür. Bir astronom gök cisimlerinin hareketini matematiksel ilişkilerle açıklar; bir mantıkçı çıkarımın geçerliliğini inceler; ahlâk düşünürü eylemlerin gerekçelerini sorgular; arınmayı merkeze alan düşünür insanın arzularını ve benliğini nasıl tanıyacağıyla ilgilenir. Bu faaliyetler aynı değildir ve birinin yöntemi ötekine uygulanamaz; Taşköprizâde'nin çerçevesi bu çoğulluğu kabul eder. Çağdaş epistemolojiyle karşılaştırma mümkün: Bugün de matematiksel ispat, gözlem, deney, tarihsel yorum ve birinci şahıs deneyimi aynı kanıt türü sayılmaz. Taşköprizâde modern yöntem tartışmalarını önceden çözmüş değildir; ama bilgi yollarının çoğulluğunu düşünmek için tarihsel bir imkân sunar. Manevi arınma yoluyla bilgiyi modern bilimin bir yöntemi gibi sunmak da doğru olmaz; bu, dönemin felsefi ve tasavvufi kabulleri içinde anlam kazanan bir yoldur. Asıl soru şu: İnsan yalnızca akıl yürüterek mi hakikate yaklaşır, yoksa bilme eyleminin öznenin karakteri ve hayatıyla da ilişkisi var mıdır? Taşköprizâde ikinci soruyu da ciddiye almamızı ister.

İbn Sînâ'dan Gazzâlî'ye#

Taşköprizâde'nin tasnifi kendisinden önceki birikimi yeniden düzenler. Felsefî ilimlerde İbn Sînâ'nın ilimler sınıflandırmasından yararlanır; eserin genel yapısı İbnü'l-Ekfânî'nin İrşâdü'l-kâsıd'ıyla akrabadır; bâtın ilimlerinde Gazzâlî'nin izi görülür. Bu bağlantılar düşünürün özgünlüğünü azaltmaz; özgünlüğün ne olduğu sorusunu açar. Bir düşünürün özgünlüğü önceki gelenekten bağımsızlığı mıdır, yoksa miras aldığı fikirleri yeni ilişkiler içinde düzenleyebilmesi mi? Taşköprizâde ikincinin örneğidir: Düşünsel yenilik her zaman yeni kavramlar icat etmekle gerçekleşmez; ayrı ayrı geliştirilmiş fikirleri yeni bir sistemde bir araya getirmek, bilginin nasıl anlaşılacağını değiştirebilir. Gelenek ile eleştirel düşünce karşıt olmak zorunda değildir.

Dört varlık düzeyi: Yazı, söz, zihin, dış dünya#

Taşköprizâde'nin düzenleme ilkelerinden biri, varlığın yazıda, sözde, zihinde ve dış dünyada bulunmasına dayanan dörtlü ayrımdır; İbn Sînâ geleneğinden gelen bu şema ilk dört dalın sırasını da açıklar. "Ağaç" kelimesi yazıda harflerle gösterilir, konuşmada seslerle ifade edilir, zihinde kavram olarak bulunur, dış dünyada kökü ve dalları olan bir varlığa karşılık gelir. Bunlar ilişkilidir ama aynı değildir: Yazılı kelime ağaç değildir; zihindeki kavram tekil ağaçla özdeş değildir. Bu ayrım bilgi felsefesinin temel sorununa açılır: Dil ile düşünce, düşünce ile gerçeklik arasındaki ilişki nasıl kurulmalıdır? Bir kavramın dilde doğru tanımlanması dış dünyada karşılığı olduğunu kanıtlamaz; bir nesnenin var olması onun hakkındaki her ifadenin doğru olduğu anlamına gelmez. Taşköprizâde dil ve düşünmeyle ilgili disiplinlerle doğrudan varlığı konu edinen ilimleri ayırırken, bunların aynı düzen içinde nasıl ilişkilendirileceğini de araştırır.

Bilginin amacı: Hakikati bilmek mi, iyi yaşamak mı?#

Modern dünyada bilgi çoğu zaman işe yararlılık, teknolojik ilerleme ve ölçülebilir sonuçlarla ilişkilendirilir. Bu ölçütler önemlidir; ama bilginin değeri yalnızca pratik faydayla açıklanabilir mi? Taşköprizâde'nin tasnifinde doğa ve metafizik kadar ahlâk, siyaset ve arınma da yer alır; bilgi hem dünyayı açıklamak hem insanın hayatını anlamlandırmakla ilişkilendirilir. En az üç amaç ayrılabilir: Açıklama (dünya nasıl işler), yargılama (bir eylem hangi gerekçeyle doğrudur) ve dönüşüm (bilginin insanın kendisini yeniden düşünmesine imkân vermesi). Bu amaçlar arasında gerilim olabilir: Bir şeyin nasıl yapılabileceğini bilmek, yapılması gerektiğini göstermez; bir teknolojinin verimli olması ahlâken doğru kullanıldığı anlamına gelmez. Buradan bilgi ile bilgelik ayrımı doğar: Bilgi düzenlenmiş bir kavrayıştır; bilgelik, bilginin hangi durumda, hangi amaçla ve hangi sorumlulukla kullanılacağını değerlendirmektir. Taşköprizâde'nin ilim ahlâkına, hoca-öğrenci sorumluluklarına ve arınmaya yer vermesi, bilgiyi yalnızca zihinsel içerik olarak görmeyen bir dünyaya işaret eder. Bu soru bugün teknoloji, tıp ve yapay zekâda yeniden önem kazanıyor: Bir algoritmayı geliştirebilmekle onu adil kullanabilmek aynı yetkinlik değildir.

Osmanlı düşüncesini yeniden okumak#

Taşköprizâde'nin eseri, Osmanlı medreselerinin yalnızca dinî metinleri tekrarlayan, felsefi çeşitlilikten uzak kurumlar olduğu varsayımını da sorgulatır. Son yıllarda yapılan çalışmalar Miftâh'taki farklı metafizik yaklaşımlara, bilgi edinme yollarına ve sistematik tasnif çabasına dikkat çekerek medrese ortamını "durgunluk" klişesiyle açıklamanın yetersizliğini gösterdi. Bu, Osmanlı düşüncesini eleştiriden muaf tutmak değil; onu Batı Avrupa'daki gelişmelerin gerisinde kalmış bir dönem olarak değil, kendi soruları, kurumları ve kavramsal gelenekleri içinde incelemek demektir. Sitemizde Hilmi Ziya Ülken ve Yalçın Koç dosyalarında bu okuma biçimine değinmiştik.

Sınırlar ve bugün#

Bir düşünürü ciddiye almak onu övmek değildir. Taşköprizâde'nin tasnifi modern bilim sınıflandırmalarıyla aynı ölçütlere dayanmaz; disiplinler dönemin felsefi ve dinî kabulleri içinde konumlandırılır ve bugünün üniversitesine doğrudan aktarılamaz. Bilgiyi bütünlüklü bir düzen içinde değerlendirmek, farklı disiplinlerin aynı temel kabulleri paylaşmasını gerektirmez; bilimsel araştırma, felsefi tartışma ve dinî bilgi arasındaki yöntem farkları ayrıca incelenmelidir. Her tasnif gibi bu tasnif de bazı alanları daha temel sayar; seçilen ölçütlerin neyi görünür kıldığı ve neyi arka plana attığı sorulmalıdır. Bu eleştiriler eseri tarihsel belge olmanın ötesine taşıyıp felsefi incelemenin konusu yapar.

Bugün üniversiteler sayısız uzmanlık alanına ayrılmış durumda; derinlik kazanıyoruz ama disiplinler arası iletişimsizlik karmaşık sorunları anlamayı zorlaştırıyor. İklim krizi yalnızca fiziksel bir problem değil; yapay zekâ yalnızca bilgisayar biliminin konusu değil. Taşköprizâde'nin yedi dal altında çok farklı ilimleri bir arada düşünen yaklaşımı hazır cevap vermez; ama bilgi alanları arasındaki ilişkiyi düşünmenin ne kadar köklü bir mesele olduğunu hatırlatır. Ondan hareketle üç soru sorabiliriz: Bir bilim alanının sınırlarını kim belirler? Farklı yöntemlerle elde edilen bilgileri nasıl karşılaştırırız? Bilgi üretiminin amacı yalnızca daha çok şey bilmek midir, yoksa bildiklerimizi nasıl kullanacağımızı düşünmek de bu amacın parçası mıdır? Cevaplar XVI. yüzyıldakilerle aynı olmak zorunda değil. Felsefenin sürekliliği eski cevapları korumakta değil, geçmişteki düşünürlerin açtığı soruları yeni koşullarda yeniden sorabilmekte. Bilginin haritası, insanın dünyayla kurduğu ilişkinin haritasıdır; Taşköprizâde'nin haritası bu yüzden hâlâ okunuyor.