Yalçın Koç: Türkçede yeni bir felsefe dili arayışı

Çağdaş Türk düşüncesinin en özgün isimlerinden Prof. Dr. Yalçın Koç, felsefe tarihinde alışılmış bir rolü reddediyor: Batı felsefesinin kavramlarını Türkçeye aktaran aracı olmayı.

Onun girişimi daha iddialı. Felsefenin kendisini Türkçenin ve Türk düşünce geleneğinin imkânları içinden yeniden kurmayı deniyor.

Fizikten felsefeye#

1950'de Tokat'ta doğan Koç, 1973'te ODTÜ Fizik Bölümü'nü bitirdi. Mezuniyetinden bir yıl sonra, lisans alanının dışına çıkarak felsefe doktorasına başladı.

1977'den itibaren Boğaziçi Üniversitesi'nde Beşerî Bilimler ve Felsefe bölümlerinde çalıştı. Felsefe Bölümü başkanlığı, Fen-Edebiyat Fakültesi dekanlığı ve Sosyal Bilimler Enstitüsü müdürlüğü yaptı. 1998'de profesör oldu ve aynı yıl, kırk sekiz yaşındayken üniversiteden emekli oldu. Bugün Antalya'da bir köyde yaşıyor ve yazmayı sürdürüyor.

Bu erken çekiliş, düşüncesinin bir parçası olarak da okunabilir: Kurumsal felsefenin gündemi ile kendi kurmak istediği gündem arasındaki mesafe.

Batı'ya karşı değil, Batı-merkezliliğe alternatif#

Koç'un felsefesini "Batı karşıtı" saymak, asıl meseleyi ıskalamak olur. Batı felsefesinin problemlerine ve kavram mirasına fazlasıyla hâkim bir düşünürdür. Arayışı başkadır: Felsefenin, Grek-Latin-Kilise geleneğinde biçimlenmiş kavram ve kategorilerle sınırlı olmadığını göstermek.

Yaptığı şey Batı felsefesini reddetmek değil; Batı merkezli felsefe okumasının karşısına başka bir nazari imkân koymaktır.

Bu girişimin en dikkat çekici tarafı, yeni bir felsefe dili oluşturma çabasıdır. Metinlerinde geçen nazariyat, maya, gönül, kelam, cevher, şuur, zihin ve theographia gibi kavramlar terminolojik tercih değildir. Düşüncenin farklı bir zeminde yeniden örgütlenmesinin araçlarıdır.

"Anadolu Mayası": kimlikten daha derin bir soru#

Koç'un başlangıç noktalarından biri Anadolu Mayasıdır. Cedit Neşriyat'tan çıkan ve birçok baskı yapan Anadolu Mayası: Türk Kimliği Üzerine Bir İnceleme, sonraki nazariyatının kavramsal damarlarından birini kurar.

Kitap, Türk kimliğini tarihsel, sosyolojik ya da siyasi bir kimlik olarak ele almak yerine, daha derin bir ontolojik zeminde düşünmeye yönelir.

Buradaki maya kavramı belirleyicidir. Maya, bir şeyi yalnızca meydana getiren değil; onun ne olduğunu ve ne olarak kalacağını belirleyen kurucu bir ilke olarak düşünülür. Bu açıdan Anadolu Mayası, geçmişe nostaljik bir dönüş çağrısı değil; Türk ve Anadolu varoluşunun hangi temel üzerinden anlaşılabileceğine dair felsefi bir sorudur.

Gönül de bu bağlamda merkezî bir konum kazanır. Sıradan anlamıyla duygusal bir alan değildir; insanın varlıkla, anlamla ve hakikatle ilişkisini mümkün kılan daha derin bir zemin olarak ele alınır. Bu yüzden Koç'ta akıl ile gönül arasında basit bir karşıtlık kurulmaz; insanın hakikat tecrübesinin farklı boyutları yeniden düşünülür.

Kelam ile logos arasında açılan alan#

Koç'un özgün felsefe dilinin en belirgin örneği, kelam ile logos arasında kurduğu ayrımdır.

Logos, Grek düşüncesinden itibaren akıl, söz, düzen ve anlam gibi katmanları birlikte taşımıştır. Koç bunun karşısına, Anadolu ve Türk-İslam düşünce dünyasının tarihsel tecrübesinden beslenen kelam kavramını yerleştirir.

Bu, iki kelimeyi karşılaştırmak değildir. Asıl iddia şudur: Dünyayı hangi kavramsal dille düşündüğümüz, dünyayı nasıl gördüğümüzü de belirler.

Türkçe bu çerçevede basit bir iletişim aracı olmaktan çıkar. Taşıdığı tarihsel, kültürel ve düşünsel birikim, felsefi kavramların yeniden kurulabileceği bir imkân alanı olarak değerlendirilir.

Klasik problemleri başka bir zeminden sormak#

Koç'un katkısı yalnızca "yerli kavramlar" üretmesinde aranamaz. Daha önemlisi, felsefenin klasik problemlerini farklı bir kavramsal zeminde yeniden ele almasıdır.

Varlık nedir? İnsan nedir? Bilgi nasıl mümkündür? Şuurun kaynağı nedir? Zihin ile varlık arasındaki ilişki nasıl kurulur? Hakikat nedir? Özgürlük mümkün müdür? Dil ile varlık arasında nasıl bir bağ vardır?

Bunlar hem Batı felsefesinin hem Türk-İslam düşüncesinin yüzyıllardır üzerinde durduğu sorulardır. Koç'un farkı, bu soruları yalnızca Descartes, Kant, Hegel, Husserl ya da Heidegger'in kavram dünyasından yanıtlamaya çalışmamasıdır.

Yaklaşım şu düşünceye dayanır: Aynı probleme başka bir dilin içinden bakıldığında başka açılımlar ortaya çıkabilir.

Nazariyat: bir külliyat#

Koç'un eserlerinin önemli bölümü tek bir projenin katmanları olarak okunabilir. Theologia'nın Esasları, Theographia'nın Esasları, Nazari Mantık'ın Esasları, Diyalektik ve Nazariyat, Zihin ve Nazariyat, Şuur ve Nazariyat, Fenomenoloji ve Nazariyat ve Tarih ve Nazariyat gibi çalışmalarda mantık, metafizik, teoloji, zihin, şuur, fenomenoloji ve tarih kendi geliştirdiği kavramsal çerçeve içinde ele alınır.

Bu külliyat birlikte düşünüldüğünde ortaya çıkan tablo, Batı felsefesinin belirli problemlerine cevap veren münferit bir düşünür değil; kendi kavramlarını ve yöntemini inşa etmeye çalışan sistematik bir düşünce projesidir.

Kolay bir okuma değil#

Koç'un dili yer yer yoğun, teknik ve alışılmadıktır. Bu güçlük tesadüf değil; felsefesinin temel iddiasıyla ilgilidir: Yeni bir düşünce kurmak, çoğu zaman yeni bir düşünme dili kurmayı gerektirir.

Son yıllarda onun düşüncesini metafizik, zihin felsefesi, dil felsefesi, Türk-İslam düşüncesi ve eğitim felsefesi açısından inceleyen akademik çalışmaların arttığı görülüyor.

Asıl soru#

Koç'un felsefesini değerlendirirken doğru soru belki de "Batı felsefesine alternatif bir felsefe kurdu mu?" değil; "Türkçenin felsefe yapma imkânlarını ne ölçüde genişletti?" sorusudur.

Çünkü yaptığı, büyük problemleri terk etmek değil; onlara başka bir kavramsal ufuktan bakmaktır. Böylece varlık, insan, zihin, şuur, hakikat, bilgi ve özgürlük gibi evrensel problemler, gelenekten beslenen yeni bir Türkçe içinde yeniden açılır.

Bu teşebbüsün başarısı ya da sınırları elbette felsefe tarihçilerinin ve gelecek kuşakların değerlendirmesine açık. Fakat ortaya konan külliyat, Türkçede özgün ve sistematik bir felsefe dili kurulabileceği iddiasını yalnızca ileri sürmekle kalmıyor; eserler aracılığıyla fiilen sınıyor.

Ve tam bu nedenle Yalçın Koç, çağdaş Türk düşüncesinde yalnızca okunması gereken bir filozof değil; Türkçede felsefe yapmanın imkânlarını yeniden düşünmemizi sağlayan bir düşünce hadisesi olarak değerlendirilmeyi hak ediyor.