Robert Stalnaker'ın 'ortak zemini' makinelerin sınavında: Yapay zekâ pragmatiği 1978 tarihli bir makaleye dönüyor

2026: Makineler ortak zemini takip edebilir mi?#

Büyük dil modelleri bu tabloyu değiştirdi, çünkü ortak zemini açıkça modellemeyen, yalnızca sonraki sözcüğü tahmin eden sistemlerin pragmatik davranış sergilemesi, Stalnaker'ın kuramına iki yönden meydan okuyor. Modeller ortak zemini "takip etmiyorsa" pragmatik davranışları nereden geliyor? Ve takip ediyorlarsa, bu, ortak zeminin bir "ortak inanç" değil, dilin istatistiksel yapısında kodlanmış bir düzenlilik olduğu anlamına mı geliyor?

Kefan Yu, Rob Voigt ve arkadaşlarının EACL 2026'da sunduğu "The Pragmatic Mind of Machines" makalesi, bu soruyu ampirik olarak ele alıyor. Yazarlar, "alternatifler" kavramına dayanan ALTPRAG adlı bir veri seti kurdular: Her örnek, aynı derecede makul ama pragmatik olarak farklı iki devamı eşliyor ve modelden hem konuşmacının kastını çıkarmasını hem de konuşmacının neden bir sözü ötekine tercih edeceğini açıklamasını istiyor. Yirmi iki modeli eğitimin üç aşamasında, ön eğitim, denetimli ince ayar ve tercih optimizasyonu sonrasında, sınayan çalışma, temel modellerin bile pragmatik ipuçlarına "dikkat çekici bir duyarlılık" gösterdiğini, bunun model ve veri ölçeğiyle tutarlı biçimde arttığını ve ince ayar ile insan geri bildirimiyle pekiştirmeli öğrenmenin özellikle "bilişsel-pragmatik" senaryolarda ek kazanç sağladığını buldu. Sonuç, yazarların deyişiyle, pragmatik yeterliğin dil modeli eğitiminin "beliren ve bileşimsel" bir özelliği olduğu.

Ağustosta arXiv'de yayımlanan "Pragmatic Attack Surface: Vulnerabilities of Implicit Context in Large Language Models" ise madalyonun öteki yüzüne bakıyor. Makale, Stalnaker'ın "pragmatik önvarsayım" kavramından, konuşmacıların iletişimde doğal olarak kabul ettiği arka plan varsayımlarından, yola çıkarak dil modellerinin "örtük bağlam"ı nasıl işlediğini hem dilbilimsel hem istatistiksel açıdan inceliyor ve bunun bir güvenlik açığı olduğunu gösteriyor: Bir modelin ortak zemine yerleştirdiği önvarsayımları manipüle ederek, açık komutlarla yapılamayan şeyleri örtük bağlamla yaptırmak mümkün. Stalnaker'ın kuramında önvarsayımın "kabul edilen" olması, yani sorgulanmadan bağlam kümesine girmesi, insan konuşmasının verimliliğinin kaynağıydı; makinede aynı özellik bir saldırı yüzeyi oluyor. Eylül başında yayımlanan bir başka çalışma, "On the Same Wavelength?", modellerin geniş bir kavram yelpazesinde pragmatik akıl yürütmesini, yine Stalnaker'ın iddia kuramını referans alarak ölçüyor.

Felsefi soru: Taklit mi, katılım mı?#

Bu araştırmalar bir felsefe profesörü için iki nedenle ilginç. Birincisi, Stalnaker'ın modelinin ne kadar "gerçek" olduğunu sınıyorlar. Stalnaker, ortak zemini konuşmacıların zihinsel durumlarıyla, karşılıklı kabul ile tanımlamıştı; bu, kuramın psikolojik bir iddia taşıdığı anlamına gelir. Eğer zihinsel durumu olmayan bir sistem ortak zemini takip ediyormuş gibi davranabiliyorsa, ya ortak zemin zihinsel değil yapısal bir şeydir (dilin kendisinde kodludur), ya da model gerçekten takip etmiyor, yalnızca takip edenlerin ürettiği metinleri taklit ediyordur. Yu ve arkadaşlarının "temel modellerde bile duyarlılık" bulgusu ilk yorumu, "ince ayarla artan yeterlik" bulgusu ikincisini destekliyor; ampirik veri, felsefi soruyu çözmüyor, keskinleştiriyor.

İkincisi, Stalnaker'ın kuramı, geçen hafta Searle'ü anarken hatırladığımız Çin Odası tartışmasına yeni bir zemin sunuyor. Searle, sözdizimini işleyen bir sistemin anlambilimi olamayacağını söylemişti. Stalnaker'ın modeli, anlamı sözdiziminde değil, konuşmanın dünyalar kümesi üzerindeki etkisinde arar: Bir sözcenin içeriği, bağlam kümesini nasıl daralttığıdır. Bu tanımla, bağlam kümesini doğru biçimde daraltan bir sistemin, iç dünyası olsun olmasın, "iddiada bulunduğu" söylenebilir; ya da tam tersine, kabul edilen önermelerin yokluğunda hiçbir şeyin daralmadığı ve makinenin yalnızca daralma taklidi yaptığı. Stalnaker'ın kendisinin bu soruya vereceği cevap, muhtemelen, Quine'cı bir sükûnetle, "kuramın ne öngördüğüne bakalım" olurdu; 2022 tarihli Propositions kitabında önermeleri Quine'cı bir temelde, zihinsel değil mantıksal nesneler olarak kurmuştu.

Stalnaker kimdir?#

Robert Culp Stalnaker 1940'ta Princeton'da doğdu; Wesleyan'da okudu, Princeton'da doktora yaptı, Yale, Illinois ve Cornell'den sonra 1988'de MIT'ye geçti ve Laurance S. Rockefeller Profesörü olarak emekli oldu. Üç kurucu katkısı var: "A Theory of Conditionals" (1968), "p olsaydı q olurdu" biçimindeki koşulluları en yakın olası dünyada değerlendiren semantiği kurdu ve David Lewis'inkiyle birlikte koşullular kuramının standardı oldu; "Assertion" ve "Common Ground" pragmatiği formelleştirdi; Ways a World Might Be (2003) ve Mere Possibilities (2012), olası dünyaları Lewis gibi somut evrenler değil, dünyanın "olabileceği yollar" olarak düşünen ılımlı modal gerçekçiliği savundu. Sitemizde dün David Lewis'i anarken bu karşıtlığa değinmiştik: Lewis'in "inanmazlık bakışı"na karşı Stalnaker, olası dünyaları metafizik değil, konuşmanın ve düşüncenin araçları olarak tuttu. İki boyutlu semantik ve "köşegen önerme" kavramı, David Chalmers'ın bilinç felsefesindeki iki boyutlu çerçevesinin kaynaklarındandır. Stalnaker bugün Filozof Dizini'ne eklendi.

Neden önemli?#

Yapay zekâ tartışmasında felsefeye genellikle iki rol biçiliyor: ya etik bekçi ya da "bilinç var mı" sorusunun sahibi. Stalnaker örneği üçüncü bir rolü gösteriyor: Kavramsal altyapı sağlayıcı. Dil modellerinin ne yaptığını ölçmek isteyen araştırmacılar, "pragmatik yeterlik" derken neyi kastettiklerini tanımlamak zorunda; ve elli yıl önce bir dil felsefecisinin olası dünyalarla kurduğu model, bugün bu tanımın en kullanışlı hâli. Sitemizde bu ay Britanya'da felsefe bölümleri kapanırken yapay zekâ şirketlerinin filozof istihdam ettiğini yazmıştık; Stalnaker'ın 1978 makalesinin 2026'daki kaderi, bu paradoksun içeriğini gösteriyor. Şirketlerin aradığı şey, tam olarak, hiçbir pratik amaçla yazılmamış bir kuramın açıklayıcı gücü.

Felsefeyi "kim haklı?" sorusundan "kimin sözüne neden inanıyoruz?" sorusuna çevirdi. Epistemik adaletsizlik kavramının yaratıcısı, iki hafta sonra Columbia'da Dewey Konferansları'nı verecek: Suçlama ve özür talebi, ahlaki 'baskı' olmadan mümkün mü? Fricker'ın yirmi yıllık yolculuğu — bilgi etiğinden ahlaki failliğin biçimlendirilmesine.

Miranda Fricker