Britanya'da felsefe bölümleri kapanırken yapay zekâ şirketleri filozof topluyor: Bir paradoksun anatomisi

İki haber aynı sayfada yan yana duruyor ve birbirini yalanlar gibi görünüyor. Philosophy Now'ın Ağustos/Eylül sayısındaki haber bölümünün ilk başlığı "Yapay zekânın filozoflara ihtiyacı var"; dördüncüsü "Birleşik Krallık'ta üniversite felsefesi krizi". Bir yanda Anthropic, Google DeepMind, IBM ve OpenAI'nin etik, akıl yürütme ve yapay zekâ güvenliği uzmanlığı için filozof istihdam etmesi; öte yanda bir yıl içinde dört İngiliz üniversitesinin felsefeyi kapatma ya da budama kararı alması. Bu paradoksun anatomisi, felsefenin bugün nerede değerli sayıldığını ve nerede sayılmadığını gösteriyor.

Kapananlar: Dundee, Hertfordshire, Queen Mary, Kingston#

Dundee. Haziran ayında Dundee Üniversitesi, büyük bir mali açığı kapatmak için hazırladığı planın parçası olarak, 2027'den itibaren felsefeyi "adlandırılmış bir derece" olarak sunmayı bırakmayı önerdi; felsefe içeriği, en azından 2030'a kadar, geniş bir MA programının içinde tutulacak. Bu eylül kaydolan öğrenciler dereceyi bitirebilecek. Öneri, üniversitenin gönüllü işten çıkarmalarla küçülmesinden sonra matematik ve dillerle birlikte gündeme geldi ve toplu istişare süreci sürüyor. Tepki büyük oldu: Change.org'daki dilekçe 5.300'ü aşkın imza topladı; aralarında sunucu John Suchet ve tanınmış filozofların da bulunduğu imzacılar, Dundee'nin İskoçya'da kıta felsefesine, Anglo-Amerikan değil Avrupa felsefesine, odaklanan tek program olduğunu ve uluslararası tanınmış İskoç Kıta Felsefesi Merkezi'ne ev sahipliği yaptığını vurguluyor. İngiliz Fenomenoloji Derneği de kampanyaya destek verdi.

Hertfordshire. Mayıs ayında Hertfordshire Üniversitesi, mali gerekçelerle, "son derece başarılı" lisans felsefe programını ve öteki beşeri bilim disiplinlerini fiilen kapatma kararı aldı; iki yıl içinde felsefe öğretimi tamamen sona erecek.

Queen Mary (Londra). Mayıs ayında Queen Mary Üniversitesi'nde tarih, İngiliz dili ve edebiyatı, felsefe ve yaratıcı yazarlık programlarının 1 Ağustos itibarıyla kesileceği duyuruldu.

Kingston. Kingston Üniversitesi, beşeri bilimler bölümünün tamamını kapatma planı çerçevesinde, Modern Avrupa Felsefesi Araştırma Merkezi'ni (CRMEP) kapatıyor. 1995'te Middlesex'te kurulan, 2010'da orada kapatılma tehdidiyle karşılaşınca Kingston'a taşınan merkez, Habermas, Butler ve Žižek'in de imzaladığı 2024 tarihli mektupta "İngilizce konuşulan dünyanın en değerli ve ayırt edici felsefi araştırma merkezlerinden biri" olarak anılmıştı. Üniversite, kararı "talebi birkaç yıldır düşen programları kapatmak" olarak açıkladı; sendika süreci "hukuka aykırı ve makul olmayan" diye niteledi. Georgetown Üniversitesi'nin bütçe gerekçesiyle 2026-27 doktora alımını durdurması, krizin Atlantik'in öte yakasında da sürdüğünü gösteriyor.

Çalışanlar: Yapay zekâ şirketleri ve "kanama"#

Aynı aylarda, Philosophy Now'ın aktardığı tabloya göre, felsefe yapay zekâ patlamasının "beklenmedik faydalanıcısı" olarak öne çıkıyor. New York Federal Rezerv Bankası'nın verilerine göre 2024'te ABD'de felsefe mezunlarının işsizlik oranı (yüzde 5,1), bilgisayar bilimi mezunlarınınkinden (yüzde 7) düşüktü. On yıl önce beşeri bilim öğrencilerine kodlama öğrenmeleri öğütleniyordu; bugün şirketler Sokratik sorgulamadan Kant ve Locke'un değer kuramlarına kadar felsefi yaklaşımları, modellerin akıl yürütmesini, varsayımları sorgulamasını ve "halüsinasyon"ları azaltmasını sağlamak için kullanıyor. "Anayasal yapay zekâ" çerçeveleri, sistemlere ahlaki kurallar gömüyor; modellerin sabit ilkeleri mi izlemesi yoksa sonuçları mı tartması gerektiği tartışması, deontoloji ile sonuççuluk arasındaki en eski etik tartışmasının mühendislik biçimi.

Ama bu istihdamın bir bedeli var. Yale'den Luciano Floridi, felsefe bölümlerinden teknoloji sektörüne akışı "kanama" (haemorrhaging) olarak adlandırdı: Yapay zekâ etiği uzmanları üniversiteden ayrılıyor, bölümler zayıflıyor, zayıflayan bölümler kapatılıyor ve gelecekteki filozofları yetiştirecek kurumlar ortadan kalkıyor. Şirketlerin işe aldığı filozoflar, kapanan bölümlerin ürünü.

Paradoksun anatomisi#

Paradoks aslında bir paradoks değil, bir değer sorusudur. Üniversiteler felsefeyi "talep" ile, yani kayıt sayısı ve öğrenci başına gelir ile ölçüyor; şirketler felsefeyi "işlev" ile, yani modellerin daha iyi akıl yürütmesine ve daha az hata yapmasına katkısıyla. İkinci ölçüte göre felsefe hiç bu kadar değerli olmamıştı; birinci ölçüte göre, İngiltere'nin öğrenim ücreti modeli ve uluslararası öğrenci sayısındaki düşüş altında, hiç bu kadar savunmasız. Newman'ın Bir Üniversite İdeası'ndan (1852) bu yana üniversitenin bilgiyi kendi için mi yoksa yararı için mi öğrettiği sorusu, bugün tuhaf bir biçimde tersine döndü: Yararı için bilgiye ihtiyaç duyan sektör, bilgiyi kendi için öğreten kurumları kaybediyor.

Dundee'nin kaybı özel bir anlam taşıyor: İskoçya'da Hegel, Deleuze ve fenomenoloji okutulan tek bölüm kapanırsa, Britanya felsefesinin zaten dar olan kıta damarı bir kanal daha yitirecek. Kingston CRMEP'in kapanışı ise, Peter Osborne, Étienne Balibar ve Catherine Malabou gibi isimlerin ders verdiği bir merkezin ortadan kalkması demek. Yapay zekâ şirketlerinin aradığı "akıl yürütme" uzmanlığı, bu geleneklerin hiçbirini içermiyor; kanama, analitik damardan; kapanış, kıta damarından. Yapay zekâ çağının felsefeye ihtiyacı olduğu doğru; ama hangi felsefeye ihtiyacı olduğuna karar veren, üniversiteler değil, şirketler. Sitemizde Ahmet Arslan'ın felsefenin popülerleşmesi üzerine söylediklerini ele alırken de gördüğümüz gibi, felsefenin kamusal görünürlüğü ile kurumsal güvencesi aynı şey değil; Britanya'daki tablo, ikisinin ters yönde de hareket edebileceğini gösteriyor.

Dundee'deki istişare sürecini ve Kingston'daki hukuki itirazı izleyeceğiz.