Felsefe Tarihinde Bugün: 6 Ekim — Matteo Ricci, iki dünya arasında çevirmen

Matteo Ricci 6 Ekim 1552'de Papalık Devleti'ndeki Macerata'da doğdu. Roma'da hukuk okurken Cizvitlere katıldı; Collegio Romano'da Christopher Clavius'tan matematik ve astronomi öğrendi; 1582'de Makao'ya, 1583'te Çin anakarasına ayak bastı. Önce Budist rahip kıyafeti giydi; sonra Çinli aydınların kendisini ciddiye almasının yolunun Konfüçyüsçü âlim kimliği olduğunu anlayıp ipek cübbeyi ve uzun sakalı seçti. Li Madou adıyla tanındı. 1601'de Pekin'e girdi ve 11 Mayıs 1610'da ölümüne kadar imparatorluk sarayının çevresinde yaşadı; Pekin'de gömülmesine izin verilen ilk Batılı oldu.

İki yönlü çeviri#

Ricci'nin felsefe tarihindeki yeri, iki yönlü bir çeviri işidir. Çin'e Eukleides'i getirdi: Xu Guangqi ile birlikte Elemanlar'ın ilk altı kitabını Çinceye çevirdi (1607) ve "geometri" (jihe) için bugün hâlâ kullanılan terimleri yarattı; dünya haritası, Batı'nın Çin'de "ortada" olmadığını gösteren ilk haritaydı; hafıza sanatı üzerine Çince yazdığı kitap, Rönesans'ın bellek saraylarını Çinli öğrencilere öğretti. Çin'den Avrupa'ya ise Konfüçyüs'ü taşıdı: Dört Kitap'ın Latince çevirisi girişimi ve Konfüçyüsçülüğü "doğal akılla uyumlu bir ahlak felsefesi" olarak sunan yorumu, Leibniz'in ve Aydınlanma'nın Çin hayranlığının kaynağı oldu; Voltaire'in "Çinli bilge" imgesi Ricci'nin mektuplarından türedi.

Çince başyapıtı Tianzhu Shiyi ("Göğün Efendisi'nin Gerçek Anlamı", 1603), bir Batılı âlimle bir Çinli âlim arasında geçen diyalogdur: Hristiyan Tanrı kavramını klasik Konfüçyüsçü metinlerdeki Shangdi (Yüce Efendi) ve Tian (Gök) ile konuşturur; Budizmi ve Yeni Konfüçyüsçü li-qi metafiziğini eleştirirken erken Konfüçyüsçülüğü benimser; ruhun ölümsüzlüğünü ve doğal yasayı skolastik argümanlarla savunur. Kitap Çinli okurlar için de yazılmıştı ve bazı Çinli âlimler (Xu Guangqi, Li Zhizao, Yang Tingyun) Hristiyan oldu; başkaları ise Ricci'nin Konfüçyüs'ü "Hristiyanlaştırdığını" söyleyerek ona karşı yazdı.

Uyarlama ve bedeli#

Ricci'nin stratejisi "uyarlama" (accommodatio) idi: Konfüçyüs'e ve atalara saygı ritüellerini dinî değil sivil törenler sayarak Hristiyan Çinlilere serbest bıraktı. Ölümünden sonra Dominikenler ve Fransiskenler bu yoruma itiraz etti; "Çin ayinleri tartışması" yüzyıl sürdü, 1704 ve 1715'te Roma Ricci'nin çizgisini mahkûm etti, Kangxi İmparatoru buna misyonerleri yasaklayarak karşılık verdi. Yasak ancak 1939'da kaldırıldı. Bugün Ricci, kültürler arası felsefenin ilk büyük deneyi sayılır: Bir geleneği öteki geleneğin kavramlarıyla anlatmanın hem imkânını hem bedelini gösterdi. Kavramlar çevrilebilir mi, yoksa her çeviri bir dönüştürme midir? Geçen hafta Nishan Forumu ve Çin'in özerk bilgi sistemi tartışması üzerine yazdıklarımız, Ricci'nin dört yüz yıl önce açtığı sorunun hâlâ açık olduğunu gösteriyor; Konfüçyüs'ün Avrupa'da nasıl okunduğunun tarihi de Ricci'yle başlar.