Çin'de yeni tartışma: "Kendi felsefi bilgi sistemimizi kurabilir miyiz?"

Toplantının beşinci oturumu doğrudan yapay zekâya ayrılmıştı ve değerlendirmedeki en felsefi cümleler burada. Merkez Parti Okulu'ndan Han Donghui, yapay zekâ çağında bilgi, zekâ ve bilgelik arasındaki ilişkiyi sordu: Yapay zekânın bugünkü gücü sembolik hesaplama ve örüntü tanımada; insan zekâsı ise toplumsal-tarihsel pratiğe ve normatif hayata kök salmış, yaratıcılık, sorumluluk ve değer arayışı içeriyor. Han'a göre bilgi sisteminin özerkliği, yapay zekâ çağında insanın özneliği ve gelişim yönü üzerine düşünmeyi de kapsar. Zhejiang Üniversitesi'nden Wang Jun daha cesur bir cümle kurdu: Felsefenin durumunu "geleneksel beşerî bilimlerin krizi"yle bir tutmamak gerekir; felsefe bilim ve teknolojiyle zaten yakın akrabadır ve yapay zekânın gelişimi felsefenin temel sorulara daha etkin katılmasını gerektirir. Doğu Çin Normal Üniversitesi'nden Pan Bin ise klasik okuma, mantık ve argümantasyon eğitimini korurken "zekâ ve felsefe" programları ve yapay zekâ-felsefe çift diploması önerdi.

Bu oturum, tartışmanın neden şimdi hızlandığını da açıklıyor: Yapay zekâ "insan nedir, bilgi nedir, akıl nedir, sorumluluk nedir" sorularını yeniden açıyor ve Çinli felsefeciler bu sorulara yalnızca Batı felsefesinin kavramlarıyla cevap vermek istemiyor.

Ortak kimlik ve "Çince din bilimi"#

Toplantının siyasal boyutunu görmezden gelmek dürüst olmaz. Pekin Üniversitesi'nden Zhao Dunhua, arkeolojik bulgulardan hareketle Çin uygarlığının "yerli ve çoğul-bütünsel" olduğunu, dışarıdan gelmediğini savundu; Güneybatı Minzu Üniversitesi'nden Duan Jifu Konfüçyüsçülüğün farklı halklarla ilişkisini "çift yönlü içerme" olarak tanımladı. Din araştırmaları oturumunda Çin Sosyal Bilimler Akademisi'nden Zhuo Xinping "Çince din bilimi" (Hanyu zongjiaoxue) kurulmasını, Zheng Xiaoyun ise "dinlerin Çinlileştirilmesi"nin "yönlendirme, uyum, nüfuz ve dönüşüm" boyutlarını ve "Çin karakterli bir Marksist din bilimi"ni savundu. Bu, "özerk bilgi sistemi" projesinin bir yüzünün de yönetişim ve resmî ideoloji olduğunu açıkça gösteriyor.

Tu Weiming'in sorusu#

Bu tartışma, geçen hafta ele aldığımız Tu Weiming'in yıllar önce sorduğu soruyu hatırlatıyor: Modern olmak için Batılılaşmak gerekir mi? Tu, Konfüçyüsçü geleneğin tarihsel bir kalıntı değil, modern insanın kendini geliştirmesi ve etik üzerine düşünmesi için canlı bir kaynak olabileceğini savunmuş; "Kültürel Çin" kavramıyla Çin'i devlet ya da ulus üzerinden değil, düşünsel bir dünya olarak düşünmeyi önermişti. Bugünkü tartışma bu düşünceyi daha sistematik, ama aynı zamanda daha kurumsal ve devlete yakın bir "felsefe politikası" düzeyine taşıyor. İkisi arasındaki fark önemli: Tu'nun Konfüçyüsçülüğü diyalojik ve eleştireldi; "özerk bilgi sistemi" ise bir devlet projesi olarak tasarlanıyor.

Küresel felsefe haritası#

Uzun süre felsefenin hikâyesi tek bir hatta anlatıldı: Antik Yunan, Roma, Ortaçağ Hristiyanlığı, Rönesans, Aydınlanma, Alman idealizmi, analitik ve kıta felsefesi. Çin, Hindistan, İslam dünyası ve Afrika bu hikâyenin "ek bölümleri" olarak kaldı. Bu anlatının artık yetmediği giderek daha fazla görülüyor; Çin'deki tartışmayı, Seul'de Hint felsefesinin geleceği üzerine yapılan sempozyumla ve Qufu'daki Nishan Forumu'yla birlikte okumak gerekiyor.

Soru artık "Çin Batı felsefesini kabul edecek mi" değil. Daha büyük soru şu: Felsefe gerçekten tek bir uygarlığın tarihinden çıkarılabilecek kadar evrensel bir bilgi biçimi mi; yoksa evrensellik iddiası, her seferinde belirli bir coğrafyanın kavramlarının genelleştirilmesi mi? Çin'in bu soruya vereceği cevabın hem felsefi hem siyasal bir cevap olacağını şimdiden görmek gerekiyor. Felsefe açısından en verimli yol, "Batı mı Çin mi" ikiliğinden çıkıp farklı başlangıç noktalarının birbirini nasıl dönüştürebileceğini sormak olacak.

Seul'de 2 Ekim'de 'Kore'de Hint Felsefesi ve Indoloji: Bugünü ve Geleceği' sempozyumu toplandı. Arka plan somut: Dongguk Üniversitesi'nin Hint Felsefesi bölümü kapatılmıştı; mezunlar derneği bölümün yeniden açılmasını ve bir Indoloji bölümü kurulmasını istiyor. Kore Budizminin düşünsel kökü neden Çin ve Japon araştırmalarının gölgesinde kaldı?