20 Eylül: Leo Strauss, Richard Montague, Gillian Rose ve Adrian Piper — bir günde dört doğum

20 Eylül, felsefe takviminde doğumların günü: Dört farklı gelenekten dört düşünür, siyaset felsefesi, mantıksal semantik, Hegelci toplumsal kuram ve kavramsal sanat, bugün doğdu.

1899: Leo Strauss#

Leo Strauss, 20 Eylül 1899'da Hessen'in Kirchhain kasabasında Ortodoks bir Yahudi ailede doğdu. Marburg ve Hamburg'da okudu, Cassirer'in yanında doktora yaptı, Freiburg'da Husserl'i ve genç Heidegger'i dinledi; Berlin'de Spinoza ve Maimonides üzerine çalıştı, Carl Schmitt'in Siyasal Kavramı'na yazdığı notlarla Schmitt'i etkiledi. 1932'de Almanya'dan ayrıldı; 1938'den itibaren New York'ta, 1949'dan itibaren Chicago'da ders verdi. Zulüm ve Yazma Sanatı (1952), Platon'dan Maimonides'e ve Spinoza'ya büyük filozofların baskı altında yazarken "satır aralarında" ezoterik bir öğreti bıraktığını savunarak felsefe tarihini okuma biçimini değiştirdi. Doğal Hak ve Tarih (1953), modern siyaset felsefesini Hobbes'la başlayıp Nietzsche ve Heidegger'de tarihsiciliğe ve nihilizme varan bir kopuş olarak anlattı: Strauss'a göre çare, "en iyi rejim nedir" sorusunu, klasik doğal hak öğretisini, yeniden ciddiye almaktı. "Atina ile Kudüs", akıl ile vahiy arasındaki çözümsüz gerilim, düşüncesinin ikinci ekseniydi.

Chicago'daki öğrencileri (Allan Bloom, Seth Benardete, Harvey Mansfield, Harry Jaffa) Amerikan siyaset biliminde bir okul oluşturdu; 2000'lerde "Straussçular" ile Bush yönetiminin Irak politikası arasında kurulan bağ, Strauss'un kendi metinlerinden çok öğrencilerinin siyasal tercihlerinden kaynaklanan, ama hâlâ süren bir tartışma yarattı. Strauss'un ezoterik okuma tezi, felsefe tarihçileri arasında bugün de bölücü: Kimine göre büyük metinleri ciddiye almanın tek yolu, kimine göre kanıtlanamaz bir komplo hermeneutiği. Strauss bugün Filozof Dizini'ne eklendi; öğrencisi Allan Bloom'u 14 Eylül takviminde anmıştık.

1930: Richard Montague#

Richard Merritt Montague, 20 Eylül 1930'da Kaliforniya'nın Stockton kentinde doğdu; 7 Mart 1971'de Los Angeles'taki evinde, kırk yaşında, hâlâ aydınlatılamamış bir cinayete kurban gitti. Berkeley'de Tarski'nin öğrencisiydi; UCLA'da mantık ve küme kuramı üzerine çalıştı. 1970 dolaylarında yazdığı üç makale, "English as a Formal Language", "Universal Grammar" ve "The Proper Treatment of Quantification in Ordinary English", doğal dilin mantıksal olarak formelleştirilemeyeceği yönündeki, Frege'den Wittgenstein'a uzanan varsayımı reddetti: "Doğal diller ile mantıkçıların yapay dilleri arasında önemli bir kuramsal fark olduğu görüşünü reddediyorum." Montague grameri, sözdiziminin her kuralına bir anlam kuralı eşleyen, olası dünyalar semantiğine ve lambda hesabına dayanan bir sistemdi; Barbara Partee'nin dilbilime taşımasıyla biçimsel semantiğin kurucu paradigması oldu. Bugün büyük dil modellerinin anlamı istatistiksel olarak "öğrenmesi" tartışılırken, Montague'nün anlamın kompozisyonel ve mantıksal olduğu tezi, karşı kutbu temsil ediyor.

1947: Gillian Rose#

Gillian Rosemary Rose, 20 Eylül 1947'de Londra'da doğdu; 9 Aralık 1995'te, kırk sekiz yaşında, yumurtalık kanserinden öldü. Oxford ve Columbia'da okudu, Sussex'te ve 1989'dan itibaren Warwick'te toplumsal ve siyasal düşünce kürsüsünde ders verdi. Adorno'nun Melankoli Bilimi (1978) İngilizcede Adorno üzerine ilk monografilerdendi; Hegel Contra Sociology (1981), Hegel'i hem Marksist hem post-yapısalcı okumalara karşı savundu: Hegel'in "spekülatif önerme"si, çelişkiyi çözmek değil, onun içinde düşünmeyi öğrenmektir. Kırık Orta (1992), Derrida'dan Levinas'a post-yapısalcı etiğin hukuku ve kurumu atlayarak "ötekine" sıçramasını, "kırık orta"yı, yani yasa ile etik arasındaki uzlaşmaz ama kaçınılmaz alanı, terk etmek olarak eleştirdi. Ölümünden hemen önce yazdığı Aşkın Emeği (1995), hastalık, ölüm ve aşk üzerine felsefi bir otobiyografi; "aşkın emeğinde tut kendini, her şeyi acımasızca sev" cümlesi, Rowan Williams'tan Judith Butler'a pek çok okur için bir motto oldu. Ölüm döşeğinde Anglikan Kilisesi'ne katıldı. Son yıllarda yeniden keşfedilen Rose, İngiliz felsefesinin en özgün Hegelcisi olarak anılıyor.

1948: Adrian Piper#

Adrian Margaret Smith Piper, 20 Eylül 1948'de New York'ta doğdu. Kavramsal sanatın öncülerinden ve Harvard'da Rawls'un yanında doktora yapmış bir Kant uzmanı: 1970'lerde, sokakta beyaz görünen siyah bir kadın olarak ırk ve toplumsal cinsiyet algısını sorgulayan "Catalysis" ve "Mythic Being" performansları, sanat tarihine girdi; Rationality and the Structure of the Self (2008, iki cilt), Kantçı akılcılığı Hume'cu benlik kuramına karşı savunan devasa bir felsefi eser. Georgetown, Wellesley ve Michigan'da ders verdi; 2005'te "şüpheli yolcu" listesine alındığını öğrenince ABD'yi terk etti, Berlin'de yaşıyor. 2015'te Venedik Bienali Altın Aslan'ını, 2018'de MoMA'da bir retrospektifi aldı. Piper, sanat ile felsefeyi aynı hayatta birleştiren ender figürlerden; geçen hafta yapay zekâ ve sanat üzerine yazarken sorduğumuz "sanatçı kimdir" sorusunun canlı bir cevabı. Yetmiş sekiz yaşında.

1933: Annie Besant#

Annie Besant, 20 Eylül 1933'te Hindistan'ın Adyar kentinde seksen beş yaşında öldü. Viktorya İngiltere'sinde seküler özgür düşünce hareketinin, doğum kontrolü mücadelesinin ve kibritçi kızlar grevinin (1888) öncülerinden; 1889'da Blavatsky'nin Teosofi Cemiyeti'ne katıldı ve başkanı oldu, Hindistan'a yerleşti, Hint bağımsızlık hareketine katıldı ve 1917'de Hindistan Ulusal Kongresi'nin başkanlığına seçildi. Krishnamurti'yi "dünya öğretmeni" olarak yetiştirmesi ve Krishnamurti'nin 1929'da bu rolü reddetmesi, dinî otorite üzerine yirminci yüzyılın ibretlik hikâyelerinden. Besant, felsefe tarihinde ana akımın dışında ama Batı'nın Hint düşüncesiyle karşılaşmasında ve kadınların kamusal düşünce hayatına girişinde belirleyici bir figür.