22 Eylül: Blanchot'nun doğumu, Gorz'un son mektubu ve Faraday'ın alanı

22 Eylül, felsefe takviminde iki Fransız'ın, birinin doğumu, ötekinin ölümüyle, "yazı" ve "yaşam" sorularını yan yana getirdiği bir gün; ve bir İngiliz deneycinin doğumuyla, doğa felsefesinin "alan" kavramını kazandığı gün.

1907: Maurice Blanchot#

Maurice Blanchot, 22 Eylül 1907'de Saône-et-Loire'daki Quain'de doğdu. Strasbourg'da felsefe okurken Emmanuel Levinas'la tanıştı; bu dostluk ikisinin de düşüncesini ömür boyu biçimlendirdi. 1930'larda aşırı sağ gazetelerde siyasal yazılar yazdı; savaştan sonra bu dönemden koptu, 1960'ta Cezayir Savaşı'na karşı "121'ler Manifestosu"nun yazarları arasında yer aldı ve 1968 Mayıs'ında sokaktaydı. Ama asıl hayatı görünmezlikteydi: Fotoğraf çektirmedi, röportaj vermedi, 1940'lardan ölümüne (2003) kadar neredeyse kimseyle görüşmedi; bugün kapağımızdaki 1927 tarihli kimlik belgesi fotoğrafı, ondan kalan birkaç görüntüden biri.

Edebi Mekân (1955), Gelecek Kitap (1959), Sonsuz Söyleşi (1969) ve Felaket Yazısı (1980), edebiyatı bir "dışarısı" deneyimi olarak düşündü: Yazmak, yazarın "ben" demesini bırakması, dilin kimseye ait olmayan mırıltısına teslim olmasıdır; eser, yazarından ve okurundan bağımsız, hiçbir zaman tamamlanmayan bir yokluk mekânıdır. Blanchot'nun Hegel'den (olumsuzlama), Heidegger'den (ölüme doğru varlık) ve Levinas'tan (il y a, kişisiz varlık) aldığı kavramları edebiyat üzerinden yeniden düşünmesi, Foucault'nun "Dışarının Düşüncesi"ni, Derrida'nın yazı kuramını ve Barthes'ın "yazarın ölümü"nü hazırladı. İtiraf Edilemeyen Cemaat (1983), Bataille'ın ve Nancy'nin topluluk üzerine düşünceleriyle diyalog içinde, ortak bir özü olmayan bir "birlikte olma"nın mümkün olup olmadığını sordu. Blanchot, yirminci yüzyıl Fransız düşüncesinin en gizli ve en etkili kaynaklarından; Türkçede Edebi Uzam, Yazınsal Uzam, Ölüm Hükmü ve Sonsuz Söyleşi seçkileri okunabilir.

2007: André Gorz ve Dorine#

André Gorz, 22 Eylül 2007'de, Aube'daki Vosnon'da, dejeneratif bir hastalığı olan eşi Dorine ile birlikte hayatına son verdi; ikisi de seksenlerindeydi ve bıraktıkları not, dünya basınında "bir aşkın felsefi sonu" olarak yazıldı. 1923'te Viyana'da Gerhard Hirsch adıyla doğan Gorz, savaş yıllarını İsviçre'de geçirdi, Sartre'ın çevresine katıldı ve Les Temps modernes'in editörlerinden oldu; Michel Bosquet takma adıyla Le Nouvel Observateur'ün kurucu gazetecilerindendi. Elveda Proletarya (1980), sanayi işçi sınıfının devrimci özne olma iddiasını terk eden ve "çalışma toplumunun" sonunu ilan eden bir manifesto; Ekoloji ve Özgürlük (1977) ve Kapitalizm, Sosyalizm, Ekoloji (1991) ile Gorz, "siyasal ekoloji"nin kurucularından sayıldı. Çalışma süresinin kısaltılması, temel gelir ve "yeterlilik" (suffisance) üzerine yazdıkları, bugün küçülme (décroissance) tartışmasının kaynaklarından. Son kitabı D'ye Mektup: Bir Aşk Hikâyesi (2006), Dorine'e yazılmış, elli sekiz yıllık bir birlikteliğin ve ölümün karşısındaki bir kararın belgesi olarak, Fransa'da yüz binlerce okura ulaştı.

1791: Faraday ve "alan"#

Michael Faraday, 22 Eylül 1791'de Londra'nın Newington Butts semtinde bir nalbantın oğlu olarak doğdu; ciltçi çırağıyken okuduğu kitaplarla bilime yöneldi. Elektromanyetik indüksiyonu keşfetti, elektrolizin yasalarını buldu, ilk elektrik motorunun ve dinamonun ilkesini gösterdi; ama felsefe tarihi için asıl katkısı kavramsal: Newton'un uzaktan etki modeline karşı, uzayı dolduran "kuvvet çizgileri" ve "alan" fikrini geliştirdi. Matematik bilmeyen bir deneycinin bu sezgisi, Maxwell'in denklemleriyle fiziğin temel ontolojisine dönüştü. Töz yerine ilişkiyi, parçacık yerine alanı koyan bu dönüşüm, Whitehead'in süreç felsefesinden yapısal gerçekçiliğe kadar bilim felsefesinin ana damarlarından birini besledi. Faraday'ın, Kraliyet Enstitüsü'ndeki Noel Dersleri'yle bilimi kamuya açması da ayrı bir miras.

Öteki isimler#

Paolo Ruffini (22 Eylül 1765 - 1822), Modenalı matematikçi, hekim ve filozof; beşinci dereceden denklemlerin genel cebirsel çözümünün imkânsızlığını ilk kanıtlamaya çalışan (Abel'den önce) isim; Laplace'a karşı olasılık ve ahlaki kesinlik üzerine yazdıkları felsefeyle ilgisini gösterir. Alexander Potebnya (22 Eylül 1835 - 1891), Harkiv'de çalışan Ukraynalı dilbilimci ve dil filozofu; Humboldt'un dilin "enerji" olduğu tezini geliştirerek sözcüğün "iç biçimi" kuramını kurdu, Rus biçimciliğini ve Bahtin'i etkiledi.