Reichenbach doksan üç yıl sonra İstanbul'a dönüyor

1933'te Almanya'da bir yasa çıktı ve üniversiteler binlerce akademisyeni işten attı.

Aynı yıl Türkiye'de üniversite reformu yapılıyordu. Darülfünun kapatıldı, İstanbul Üniversitesi kuruldu — ve Türk hükümeti, Almanya'dan kovulan bilim insanlarını davet etti.

Gelenler arasında yirminci yüzyıl bilim felsefesinin kurucu isimlerinden biri vardı: Hans Reichenbach.

Doksan üç yıl sonra, aynı fakültede adına uluslararası bir kongre toplanıyor.

Kongre#

Uluslararası Hans Reichenbach Kongresi — Reichenbach in İstanbul, 5-6 Kasım 2026'da İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde düzenleniyor.

Düzenleyiciler: İstanbul Üniversitesi Felsefe Bölümü ve Mantık Araştırmaları Derneği (Association for Research in Logic, Türkiye).

Yer: Edebiyat Fakültesi Genel Kurul Salonu.

Bildiri önerileri Türkçe veya İngilizce kabul edildi; son başvuru 31 Ağustos'ta doldu, kabul bildirimleri 7 Eylül'de yapılıyor.

Reichenbach kimdi ve neden İstanbul'a geldi?#

Hans Reichenbach (1891-1953), mantıkçı deneycilik geleneğinin — Viyana Çevresi'nin Berlin'deki kardeş kolunun — kurucusuydu. Berlin Deneysel Felsefe Derneği'ni kurdu, Rudolf Carnap'la birlikte Erkenntnis dergisini çıkardı.

Katkıları geniş bir alana yayılır: bilim felsefesi, fizik felsefesi, mantık, epistemoloji ve olasılık kuramı.

Özellikle iki alanda belirleyici oldu.

Görelilik kuramının felsefi temelleri. Einstein'ın derslerine katılan ilk kuşaktandı ve göreliliğin felsefi anlamını çözümleyen ilk ciddi çalışmaları yazdı. Uzay ve Zaman Felsefesi bugün hâlâ okunur.

Olasılık ve tümevarım. Bilimsel çıkarımın kesinlik değil olasılık üzerine kurulduğunu savundu; tümevarımın "haklılandırılması" problemine sıklık yorumuna dayanan bir çözüm önerdi.

Bir de bugün her felsefe öğrencisinin bildiği bir ayrım: keşif bağlamı ile haklılandırma bağlamı. Bir fikrin nasıl akla geldiği (rüyada, tesadüfen, önyargıyla) ile o fikrin nasıl gerekçelendirildiği ayrı sorulardır. Bu ayrım, yirminci yüzyıl bilim felsefesinin çalışma programını belirledi — ve sonradan Kuhn'un tarihselci itirazının hedefi oldu.

1933'te Yahudi kökeni nedeniyle Berlin'deki görevinden uzaklaştırıldı. Türk hükümetinin davetini kabul etti ve İstanbul Üniversitesi'nde ders vermeye geldi. 1938'de ABD'ye, UCLA'ya geçti.

İstanbul yılları: neden önemli?#

Bu, Türkiye felsefe tarihinin en az konuşulan bölümlerinden biri.

Reichenbach'ın İstanbul'daki beş yılı, Türkiye'de modern mantık ve bilim felsefesinin kurulmasında bir başlangıç noktasıdır. Ders verdiği kuşak, sonraki on yıllarda alanı taşıyan isimleri yetiştirdi.

Sitemizde bu hafta ele aldığımız Arda Denkel dosyasında andığımız Teo Grünberg, Hüseyin Batuhan ve Cemal Yıldırım kuşağı, bu hattın devamıdır. Denkel'i analitik felsefeye çeken dersler, o hattan geliyordu.

Yani Reichenbach kongresi bir yabancı filozofu anma töreni değil. Türkiye'de bir geleneğin kendi kökenine dönmesi.

Kongrenin konu başlıkları#

Çağrı metni geniş bir alan açıyor:

Reichenbach'ın felsefesi · Bilim felsefesi · Fizik felsefesi · Mantık · Epistemoloji · Olasılık kuramı · Nedensellik · Zaman ve mekân felsefesi · Görelilik kuramının felsefi temelleri · Metafizik · Bilim ve etik · Reichenbach'ın çağdaş felsefe için önemi

Bu liste, bu hafta sitemizde izlediğimiz tartışmalarla doğrudan kesişiyor. Nedensellik ve hafıza tartışması, matematik felsefesi, bilim ve demokrasi — hepsi Reichenbach'ın kurduğu çerçevenin mirasçısı.

Sonbahar takvimi: doğrulanmış diğer toplantılar#

Aynı dönemde izlediğimiz üç uluslararası toplantı:

30-31 Ekim — Arendt/Schürmann Sempozyumu: Stanley Cavell New School for Social Research, New York. Cavell'in estetik yazıları ve başkalarının zihnine dair şüpheciliğin sanat yorumundaki rolü. Alice Crary ve Jay Bernstein konuşmacılar arasında. Ayrıntılar dünkü haberimizde.

19 Kasım — Dünya Felsefe Günü UNESCO takvimi. Önerisi Türkiye Felsefe Kurumu'na ait; ayrıntılar bu köşedeki dosyamızda.

20-21 Kasım — Philosophy of Animal Welfare Duke Üniversitesi, Durham. Duke Hukuk, İktisat ve Kamu Politikası Merkezi ile NYU Zihin, Etik ve Politika Merkezi ortak düzenliyor. Konu: hayvan refahının doğası, ölçümü ve ahlaki önemi. Bugünkü Dünya haberimizde ele aldık.

Ayrıca daha uzak vadede iki büyük kongre: 9-11 Eylül FilMat 2026 (Bologna, matematik felsefesi) ve 23-28 Ağustos 2027 CLMPST (Kobe, mantık ve bilim felsefesi).

Pratik bilgiler#

• Tarih: 5-6 Kasım 2026
• Yer: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, Genel Kurul Salonu
• Düzenleyen: İÜ Felsefe Bölümü · Mantık Araştırmaları Derneği
• Diller: Türkçe ve İngilizce
• Konaklama ve ulaşım: Katılımcılara ait

Program açıklandığında ayrıntıları aktaracağız.

---

Editör notu: Elimize ulaşan sonbahar takvimlerinde yer alan bazı yurt içi toplantıları — İstanbul Üniversitesi'nde 26-27 Ekim'de düzenleneceği belirtilen "1. Ulusal İslam Felsefesi Sempozyumu" dahil — bağımsız kaynaklardan doğrulayamadığımız için bu listeye almadık. Düzenleyicilerin duyuru bağlantısı iletmesi hâlinde takvimimize ekleriz.