Ödülü anlaşmazlığa verdiler: Lebowitz 2026 iki karşıt hafıza kuramcısına

Akademik ödüller genellikle bir kişiyi ödüllendirir. Lebowitz Ödülü bir anlaşmazlığı ödüllendiriyor.

Kuralı açık: Kazananlar, felsefede güncel ilgi gören bir konuda karşıt görüşleri savunan iki felsefeci olmak zorunda. İkisi, bir APA bölge toplantısında düzenlenen yıllık Lebowitz sempozyumunda görüşlerini sunar ve karşılıklı tartışır. Her birine 25.000 dolar onur ödülü veriliyor.

Ödül, Amerikan Felsefe Derneği (APA) ile Phi Beta Kappa cemiyetinin ortak verdiği bir ödül.

2026 kazananları 26 Ağustos'ta açıklandı:

Felipe De Brigard — Duke Üniversitesi'nde Felsefe ve Psikoloji & Sinirbilim profesörü, Bilişsel Sinirbilim Merkezi üyesi ve Duke Beyin Bilimleri Enstitüsü'ndeki Hayal Gücü ve Kipsel Biliş Laboratuvarı'nın (IMC Lab) yöneticisi.

Sarah Robins — Purdue Üniversitesi'nde felsefe profesörü ve Purdue'nun Biliş, Faillik ve Zekâ Merkezi'nin (CAIC) kurucu eş-yöneticisi.

Tartışma ne üzerine?#

Duyurunun altına düşen ilk yorum, tam da doğru soruyu soruyordu: Bu ikisi tam olarak neyde anlaşamıyor?

Yanıt, hafıza felsefesinin son yirmi yıldaki merkezî ekseninde: nedensellik mi, simülasyon mu?

Nedenselcilik#

Geleneksel görüş — Robins'in savunduğu çizgi — şunu söyler: Bir zihinsel durumun hatırlama sayılabilmesi için, hatırlanan olay ile geri çağırma anındaki içerik arasında uygun bir nedensel bağ bulunmalıdır.

Bu bağı mümkün kılan şey, içeriği koruyan bir hafıza izidir (memory trace). Yaşadığınız olay beyninizde bir iz bırakır; hatırladığınızda o ize erişirsiniz.

Bu görüşün gücü, hatırlamayı hayal etmekten ayırabilmesinde. Doğru bir şeyi tesadüfen "hatırlamak", gerçek hatırlama değildir — çünkü nedensel bağ yoktur.

Robins'in 2016 tarihli çalışması "Geçmişi temsil etmek: hafıza izleri ve nedensel hafıza kuramı", bu konumun çağdaş savunusudur.

Simülasyonculuk#

Karşı görüş, sinirbilimden gelen bir bulguya dayanır: Hatırlama ile hayal etme, büyük ölçüde aynı sinirsel sistemi kullanır. Geçmişi anımsarken etkinleşen ağlar, geleceği tasavvur ederken de etkinleşir.

Buradan çıkarılan tez radikaldir: Hatırlama, geçmişin bir kaydını okumak değil; geçmişi yeniden inşa etmektir. Öyleyse uygun nedensel bağ koşuluna ve hafıza izlerine gerek yoktur.

Bu görüş, hafızanın yanılabilirliğini iyi açıklar. Yanlış hatırlama bir arıza değil, sistemin normal işleyişinin sonucudur — çünkü sistem zaten kayıt tutmak için değil, kurgulamak için tasarlanmıştır.

De Brigard'ın konumu#

De Brigard'ı ilginç kılan, saf bir simülasyoncu olmaması.

Simülasyonculuğun zihinsel zaman yolculuğu için tek bir bilişsel sistem öngörmesinin muhtemelen yanlış olduğunu savunuyor. Dahası: Simülasyonculuk hafıza izlerinden tümüyle kurtulamaz; izler açıklayıcı olarak hâlâ vazgeçilmezdir.

Bunun yerine, izleri kurmacı bir hafıza anlayışıyla bağdaşacak biçimde yeniden düşünmeyi öneriyor. Son çalışmalarında tartışmanın büyük ölçüde yanlış kurulduğunu savunuyor ve nedensel ile simülasyoncu görüşü uzlaştırabilecek bir yeniden inşa modeli öneriyor.

Yani ödülün ödüllendirdiği "karşıtlık", basit bir iki kutuplu karşıtlık değil. Robins koşulun gerekliliğini savunuyor; De Brigard koşulun kuruluşunu sorguluyor.

Neden önemli bir tartışma?#

Bu, laboratuvar içi teknik bir mesele gibi görünebilir. Değil.

Hukuk: Tanık ifadesinin güvenilirliği, hafızanın kayıt mı yoksa inşa mı olduğuna bağlıdır. Yanlış hatırlamanın sistemin normal işleyişi olduğu doğruysa, ceza yargılamasının kanıt hiyerarşisi yeniden düşünülmelidir.

Kimlik: Locke'tan bu yana kişisel özdeşliğin hafızaya dayandırıldığı bir gelenek var. Hafıza sürekli yeniden kuruluyorsa, "aynı kişi" olmanın zemini nedir?

Yapay zekâ: Sitemizde bugün ele aldığımız bilinç tartışmasının yan sorusu tam burada. Bir dil modelinin "hatırlaması" nedir? Eğitim verisiyle çıktı arasında uygun bir nedensel bağ var mıdır — yoksa yalnızca yeniden üretim mi vardır?

De Brigard'ın laboratuvarının adı — Hayal Gücü ve Kipsel Biliş — bu genişliği zaten ilan ediyor: Hafıza araştırması, "olabilecek olanı" düşünme kapasitesinin bir parçası olarak ele alınıyor.

Ödülün tasarımı üzerine#

Lebowitz Ödülü'nün asıl ilginç yanı, verdiği paradan çok kurduğu biçim.

Akademik ödüller genellikle bir konumu pekiştirir: Kazanan haklıdır. Lebowitz ise haklılığı belirlemeyi reddediyor ve bunun yerine iyi kurulmuş bir anlaşmazlığı görünür kılıyor.

Bu, felsefeye özgü bir erdemi kurumsallaştırıyor. Bir alanın sağlığı, kaç kişinin aynı fikirde olduğuyla değil, anlaşmazlıkların ne kadar iyi kurulduğuyla ölçülür.

Sitemizde birkaç gün önce ele aldığımız Philosopher's Annual seçkisi bir hüküm listesiydi. Lebowitz, tam tersini yapıyor.

Türkiye'de felsefe ödülleri açısından izlenmeye değer bir model: Bir ödül, bir ismi öne çıkarmak yerine, bir tartışmayı görünür kılmak için de kurulabilir.

---

Lebowitz sempozyumu, ödülün verildiği yıl bir APA bölge toplantısında düzenleniyor. Ödülün geçmiş kazananları apaonline.org adresinde.