Pocock: siyasal düşünce tarihini fikirler değil, diller yapar

Siyasal düşünce tarihi uzun süre şöyle yazıldı: Platon şunu düşündü, Hobbes şunu, Locke şunu. Metinler, "adalet nedir" ya da "iktidarın kaynağı nedir" gibi ölümsüz sorulara verilmiş yanıtlar olarak sıralandı.

J. G. A. Pocock, bu yazım biçiminin bir hata olduğunu savundu. Ve yerine koyduğu kavram, alanın kuralını değiştirdi: siyasal diller.

Yeni Zelanda doğumlu Pocock, kariyerinin büyük bölümünü Johns Hopkins Üniversitesi'nde geçirdi ve 2023'te öldü. Ama bıraktığı yöntem, bugün siyasal düşünce tarihi yazan hemen herkesin başvurduğu çerçeve.

Kavramın çıkışı#

Pocock'un 1962 tarihli "Siyasal Düşünce Tarihi: Yöntemsel Bir Soruşturma" makalesi, sonradan Cambridge Okulu diye anılacak yaklaşımın ilk bildirisi sayılır.

O yıllarda Cambridge'de üç isim, gevşek biçimde aynı yöne bakıyordu: Pocock dillere, Quentin Skinner yazarın niyetine, John Dunn ise biyografiye ağırlık verdi. Bir okul kurmadılar; sonradan öyle adlandırıldılar.

Pocock'un kendi kavramsal borcu ise ilginç bir yerden geliyor: Doktora danışmanı Herbert Butterfield ve tarih yazımının tarihine duyduğu ilgi. Yani yöntem, dil felsefesinden değil, tarihçilikten doğdu.

"Dil" ne demek?#

Pocock'un kullandığı anlamda bir siyasal dil, Türkçe ya da İngilizce gibi bir dil değil.

Kendi tanımıyla: deyimler, retorikler, uzmanlaşmış söz dağarcıkları ve gramerler — hepsi birlikte, tek ama çok katmanlı bir söylem topluluğu oluşturan bir bütün.

Somutlaştıralım. On yedinci yüzyıl İngiltere'sinde siyaset üzerine konuşmanın birkaç ayrı yolu vardı:

• Ortak hukuk dili: Haklar, kadim gelenekten ve teamülden gelir. Kral da bu geleneğe tabidir.
• Kutsal hukuk dili: İktidar Tanrı'dan gelir; direnmek günahtır.
• Cumhuriyetçi erdem dili: Özgürlük, yurttaşların kamusal hayata etkin katılımıyla korunur.

Bu üç dil aynı olayı — diyelim ki bir vergi tartışmasını — tamamen farklı biçimde kurar. Ve önemlisi: Bir düşünür, döneminde elinde bulunan dillerin dışında bir şey söyleyemez.

Kuhn'la benzerlik — ve fark#

Pocock bu yapıları önce "alt-diller", "söz dağarcıkları", "retorikler" diye adlandırmayı düşündü; bir dönem Thomas Kuhn'un paradigma terimini de ödünç aldı. Sonunda en yalın etiketi seçti: diller.

Benzerlik gerçek. Nasıl Batlamyus astronomisi ya da Galenos tıbbı, kendi içinde neyin sorulabilir olduğunu belirliyorsa, bir siyasal dil de neyin ileri sürülebilir olduğunu belirler.

Ama önemli bir fark var. Kuhn'da paradigmalar birbirini izler: Biri devrilir, öteki gelir. Pocock'ta diller aynı anda var olur ve birbiriyle yarışır. Bir metin, birden fazla dilde birden konuşabilir; hatta bir dilden ötekine geçerek argüman kazanabilir.

Bu, yöntemi daha esnek ve tarihsel gerçekliğe daha yakın kılıyor.

İki büyük uygulama#

Kadim Anayasa ve Feodal Hukuk (1957)#

Pocock'un ilk büyük kitabı, on yedinci yüzyıl İngiltere'sinde ortak hukuk düşüncesinin nasıl bir söylem oluşturduğunu gösterdi — ve bunun dönemin tarih yazımıyla ne kadar iç içe olduğunu.

Buradaki bulgu şuydu: İngiliz hukukçular haklarını savunurken felsefi bir ilkeye değil, tarihsel bir iddiaya başvuruyorlardı. "Bu haklar kadimdir" demek, "bu haklar doğaldır" demekten farklı bir dildir ve farklı sonuçlar doğurur.

Makyavelci An (1975)#

Pocock'un en tanınan kitabı. Ve başlığındaki "an" sözcüğü, kitabın tezini taşıyor.

Makyavelci an, bir cumhuriyetin kendi zaman içindeki kararsızlığıyla yüzleştiği andır. Cumhuriyetler, Pocock'a göre, bozulmaya açık kırılgan yapılardır: Yurttaş erdemi zayıflarsa, cumhuriyet çözülür. Machiavelli'nin asıl meselesi budur.

Kitabın en tartışmalı ve en etkili iddiası ise şu: Bu cumhuriyetçi dil, Floransa'dan İngiltere'ye, oradan Atlantik'in ötesine geçti — ve Amerikan Devrimi, Rönesans yurttaş hümanizminin son büyük eylemi olarak okunabilir.

Bu tez, Amerikan kuruluşunu Locke'çu bireysel haklar diliyle açıklayan yerleşik anlatıya doğrudan meydan okudu. Ardından on yıllar süren bir tartışma başladı — "cumhuriyetçilik-liberalizm tartışması".

Machiavelli'nin bu okumasını sitemizde bugün ayrı bir dosyada ele alıyoruz: Machiavelli'yi yanlış okumanın beş yüz yılı.

Yöntemin bedeli#

Pocock'un yaklaşımı eleştirisiz kabul görmedi.

En yaygın itiraz: Eğer her metin kendi dilinin içinde okunacaksa, o metnin bugün bize söyleyecek bir şeyi kalır mı? Hobbes'u yalnızca on yedinci yüzyıl İngiltere'sine ait bir belge olarak okursak, siyaset felsefesi tarihçiliğe indirgenmiş olmaz mı?

Cambridge Okulu'nun yanıtı, bu itirazın kabulüyle başlıyor: Evet, metinler bize doğrudan yanıt vermez. Ama tam da bu yüzden işe yararlar. Bir metnin bizimkinden farklı bir dilde yazıldığını görmek, kendi dilimizin de bir dil olduğunu — yani zorunlu olmadığını — fark ettirir.

Bu, Pocock'un Foucault'yla beklenmedik biçimde kesiştiği nokta. Sitemizde dün ele aldığımız Foucault dosyasında da aynı hamle vardı: Verili olanın tarihsel olduğunu göstermek, onun değiştirilebileceğini göstermektir.

Bugün neden gerekli?#

Pocock'un kavramı, güncel siyasal tartışmaları çözümlemek için doğrudan kullanılabilir.

Bugün Türkiye'de ya da başka bir ülkede bir siyasal tartışmayı izlerken şu soruyu sormak, tartışmanın içeriğini sormaktan çoğu zaman daha aydınlatıcıdır: Taraflar hangi dilde konuşuyor?

Hak dili mi, güvenlik dili mi, kalkınma dili mi, kimlik dili mi, hukuk dili mi? Çünkü aynı olguyu farklı dillerde kurmak, farklı şeylerin söylenebilir olmasını sağlar — ve bazı şeylerin söylenemez kalmasını.

Tartışan tarafların çoğu zaman anlaşamamasının nedeni, olgular hakkında ayrılmaları değil; aynı olguyu aynı dilde kurmuyor olmalarıdır.

Pocock'un mirası bu: Bir siyasal metni okurken yalnızca ne dediğini değil, hangi dilde konuştuğunu — ve o dilin neyi söylenemez kıldığını — sormak.

---

Pocock'un başlıca eserleri: The Ancient Constitution and the Feudal Law (1957), Politics, Language and Time (1971), The Machiavellian Moment (1975), Virtue, Commerce and History (1985), Barbarism and Religion (6 cilt, 1999-2015), Political Thought and History (2009).