Felsefe Tarihinde Bugün: 30 Eylül — Condillac, Mevlânâ ve Claudia Card

1714: Étienne Bonnot de Condillac#

Fransız Aydınlanması'nın en önemli bilgi kuramcısı Étienne Bonnot de Condillac, 30 Eylül 1714'te Grenoble'da doğdu (bazı kaynaklar 1715'i verir). Rahip oldu ama hiç vaaz vermedi; Diderot ve Rousseau'nun dostu, Parma prensinin eğitmeni, Fransız Akademisi üyesiydi. Felsefesinin merkezinde bilgi sorusu vardır: İnsan zihnindeki fikirler nereden gelir? Locke'un deneyci mirasını radikalleştiren Condillac, Locke'un hâlâ kabul ettiği "düşünümü" (reflection) bile bağımsız bir kaynak olmaktan çıkardı: Her şey, bellek, karşılaştırma, yargı, hatta irade, dönüştürülmüş duyumdur.

Duyumlar Üzerine İnceleme'deki (1754) ünlü heykel düşünce deneyi, felsefe tarihinin en güzel kurgularından biridir. Condillac mermerden bir heykel hayal eder ve ona duyuları tek tek verir: Önce yalnızca koku alır; bir gül kokusu heykelin bütün bilincidir, heykel "gül kokusudur". Sonra işitme, tat, görme ve nihayet dokunma eklenir; ancak dokunma ile heykel kendi bedenini dış nesnelerden ayırır ve bir "dış dünya" fikrine ulaşır. Deney, bilincin ve benliğin duyumlardan nasıl inşa edilebileceğini adım adım gösterir; Condillac bu yönüyle yalnızca Aydınlanma düşünürü değil, modern psikolojinin ve bilişsel bilimin öncüllerinden biridir. Bugün yapay zekâ araştırmacılarının "bedenlenmiş biliş" tartışmaları, Condillac'ın dokunmaya verdiği ayrıcalığı yeniden keşfediyor. 1780'de öldü. Geçen hafta Diderot'yu anarken Condillac'ın onun en yakın felsefi dostu olduğunu hatırlatmıştık.

1207: Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî#

30 Eylül 1207, Mevlânâ'nın geleneksel doğum tarihidir; Belh'te (bugün Afganistan) doğdu, Konya'da yaşadı ve 1273'te öldü. Onu modern anlamda yalnızca "filozof" kategorisine yerleştirmek doğru olmaz; tasavvuf düşüncesi, şiir ve metafizik arasında duran bir düşünürdür. Fakat Mesnevî ve Dîvân-ı Kebîr felsefi okumaya açıktır: Mevlânâ'nın düşüncesindeki temel meselelerden biri, benliğin sabit bir öz değil, dönüşüm içindeki bir varlık olmasıdır; "ölmeden önce ölmek", benliğin sürekli aşılmasıdır. Aşk bilgisizlik değil, aklın ötesinde bir bilme biçimidir; Mevlânâ'nın imgesiyle, akıl yürüten "ayak"ın yerine uçuran "kanat". Mevlânâ ile Yunus Emre arasındaki farkı ayrı bir yazıda ele almıştık: Mevlânâ'nın dili kozmik ve metafiziktir, Yunus'un dili doğrudan insanın kendisine yönelir.

1940: Claudia Card#

Amerikalı filozof Claudia Card, 30 Eylül 1940'ta Wisconsin'de doğdu. Harvard'da John Rawls'un yanında doktora yaptı; kırk yılı aşkın süre Wisconsin-Madison'da ders verdi. Etiği soyut ilkelerden ibaret görmeyerek kötülüğün gerçek dünyadaki biçimleriyle ilgilendi: The Atrocity Paradigm (2002) ve Confronting Evils (2010), kötülüğü "zarar görenin dayanamayacağı, öngörülebilir ve haksız zararlar" olarak tanımladı ve soykırım, tecavüz, terörizm ve işkence gibi "vahşetleri" ahlak felsefesinin merkezine koydu. Feminist etiğin de kurucu isimlerindendi; kadınların kötülüğün yalnızca kurbanı değil bazen faili de olabileceğini söyleyerek feminist düşüncenin kendi içinde tartışma açtı. Sorusu "kötülük nedir?"i aşıyordu: Bir toplum kötülüğü nasıl mümkün kılar? Card 2015'te öldü.

Ölenler: McDermott (2018) ve Carlini (1959)#

Amerikalı pragmatist filozof John J. McDermott, 30 Eylül 2018'de öldü. 1932'de New York'ta doğmuş, Fordham'da doktora yapmış, Queens College'da yıllarca ders verdikten sonra 1981'den itibaren Texas A&M'de çalışmıştı. William James ve John Dewey'in eserlerinin editörü, Amerikan Felsefesini Geliştirme Derneği'nin ve William James Derneği'nin başkanıydı; "deneyim felsefesi"ni Amerikan kültürünün kendi felsefesi olarak savundu ve insanın kendi deneyimini ciddiye almasını felsefenin başlangıcı saydı.

İtalyan filozof Armando Carlini 30 Eylül 1959'da öldü. Giovanni Gentile'nin izleyicilerinden ve Pisa Üniversitesi'nde teorik felsefe profesörüydü; Gentile'nin "aktüel idealizm"ini Hristiyan bir spiritüalizme doğru dönüştürmeye çalıştı. İtalyan faşizmiyle ilişkisi nedeniyle düşünsel mirası, felsefe ile siyasal ideoloji arasındaki ilişkinin tartışmalı örneklerinden biridir.

30 Eylül 2026: Fricker Columbia'da#

Columbia Üniversitesi'nin 2026 John Dewey Konferansları'nı Miranda Fricker verdi: "Ethical Pressures: Shaping Wills and Bending Time in Moral Address" başlıklı üç ders, 30 Eylül, 1 ve 2 Ekim'de. Fricker'ın epistemik adaletsizlik kuramından ahlaki hitap kuramına geçişini daha önce ele almıştık; etkinliğin ayrıntıları takvimimizde.