25 Eylül: Suárez'in ölümü, Faulkner'ın ve Glenn Gould'un doğumları — skolastiğin son büyük sistemi

25 Eylül, felsefe takviminde skolastiğin son büyük sisteminin kapanışını işaretliyor: 1617'de bugün, Coimbra'nın hocası, Cizvitlerin baş teoloğu ve modern felsefenin, kendisi bunu istemese de, hazırlayıcısı Francisco Suárez Lizbon'da öldü. Aynı gün, üç yüzyıl sonra, iki sanatçı doğdu: Zamanı romanın içinde kıran Faulkner ve konser salonunu terk edip kaydı sanatın mekânı ilan eden Glenn Gould.

1617: Francisco Suárez#

Francisco Suárez, 5 Ocak 1548'de Granada'da doğdu; on altı yaşında Cizvit olmak istedi, sınavda başarısız bulunup zorlukla kabul edildi ve sonradan tarikatın en büyük düşünürü oldu. Salamanca'da okudu; Segovia, Valladolid, Roma, Alcalá ve Salamanca'da ders verdi; 1597'de II. Felipe onu Coimbra Üniversitesi'nin baş teoloji kürsüsüne atadı ve 1616'ya kadar orada kaldı. 25 Eylül 1617'de Lizbon'da altmış dokuz yaşında öldü; çağdaşları ona Doctor Eximius, "Seçkin Doktor", diyordu.

Başyapıtı, 1597'de Salamanca'da basılan iki ciltlik Disputationes metaphysicae. Kitap, felsefe tarihinde bir ilk: Ortaçağ boyunca metafizik, Aristoteles'in Metafizik'ine yorum olarak yazılmıştı; Suárez ilk kez Aristoteles'in metin düzenini terk edip metafiziği kendi sistematik düzeniyle, elli dört "tartışma" hâlinde, varlık kavramından Tanrı'ya ve kategorilere kadar yazdı. Bu kitap on yedinci yüzyıl boyunca yalnızca Katolik değil Protestan üniversitelerinde de ders kitabıydı; Leibniz onu "bir roman gibi" okuduğunu söyledi; Descartes, La Flèche'teki Cizvit hocalarından Suárez'in kavramlarını aldı ve Meditasyonlar'daki "nesnel gerçeklik" ile "biçimsel gerçeklik" ayrımı doğrudan ondan gelir; Schopenhauer ona "skolastiğin gerçek özeti" dedi; Heidegger, Varlık ve Zaman'da ortaçağ ontolojisinin modern felsefeye Suárez üzerinden geçtiğini yazdı. Suárez'in bireyleşme sorununa verdiği cevap (her varolan kendi varlığıyla bireyleşir), varlık kavramının "analojisi" üzerine görüşü ve olası varlıklar ile "kendinde varlık" arasındaki ayrımı, modern ontolojinin, Wolff'tan Kant'a, gizli gramerini oluşturdu.

Siyaset ve hukuk felsefesinde de kurucuydu. De legibus (1612), doğal hukuku Tanrı'nın buyruğu ile insan aklının ortak eseri olarak kurdu ve Grotius'un uluslararası hukukunun temel kaynaklarından oldu; siyasal iktidarın Tanrı'dan doğrudan krala değil, halka verildiğini ve halkın onu devrettiğini savunarak, halk egemenliği fikrine skolastik bir temel verdi. Defensio fidei (1613), İngiltere Kralı I. James'in kralların ilahi hakkı savunusuna karşı yazıldı: Tiranlaşan kral halkın iktidarını gasp etmiştir ve kilise ona karşı direnişi meşru kılabilir; James kitabı Londra'da, Paris Parlamentosu da Fransa'da yaktırdı. Bossuet'nin 27 Eylül'de anacağımız ilahi hak öğretisi, Suárez'in bu tezine bir cevap olarak da okunabilir. Suárez ile Salamanca Okulu, yüzyıl sonra Locke'un ve sonra Amerikan bağımsızlık düşüncesinin sözcük dağarcığını hazırladı; modern liberalizmin kökeninde bir Cizvit'in bulunması, tarih felsefesinin sevdiği ironilerden.

1897: William Faulkner#

William Faulkner, 25 Eylül 1897'de Mississippi'nin New Albany kasabasında doğdu. Ses ve Öfke (1929), Döşeğimde Ölürken (1930) ve Abşalom, Abşalom! (1936), anlatı zamanını kırarak bilinci, Bergson'un "süre"si ve Husserl'in "iç zaman bilinci" gibi, kronolojik olmayan bir akış olarak yazdı; Sartre'ın 1939'da Ses ve Öfke üzerine yazdığı deneme, romanın zamansallığını Heidegger'le karşılaştıran ilk felsefi okumaydı. "Geçmiş asla ölmez, hatta geçmiş bile değildir" cümlesi, tarih felsefesinin en çok alıntılanan edebî formülü. 1949 Nobel'i.

1932: Glenn Gould#

Glenn Gould, 25 Eylül 1932'de Toronto'da doğdu. 1955'teki Goldberg Varyasyonları kaydıyla dünya çapında üne kavuştu; 1964'te, otuz bir yaşında, konser sahnesini kalıcı olarak terk etti ve kaydı, stüdyoyu, montajı müziğin gerçek mekânı ilan etti: Konser, ona göre, "kan sporları"na yakın bir rekabet ritüeliydi; kayıt ise dinleyiciye "yaratıcı katılım" imkânı veren yeni bir sanat biçimi. Sitemizde yapay zekâ ve sanat üzerine yazarken Gould'u anmıştık: Sanatçının fiziksel icradan çekilip teknik dolayımı seçmesi, bugün "üretken dönüş" tartışmasının öncülü. Gould, 4 Ekim 1982'de, elli yaşında, felçten öldü; 1981'de ikinci kez kaydettiği Goldberg, ilkinin gençlik hızına karşı, aynı eserin yaşlılıkta nasıl okunacağının belgesi olarak kaldı.

Bu akşam Lech'te#

Bu akşam saat 21.00'de Lech am Arlberg'de 2026 Tractatus Ödülü Maria-Sibylla Lotter'e veriliyor; ödülü 17 Eylül'de ayrıntılı ele almıştık.