27 Eylül: Bossuet'nin doğumu, Cizvitlerin kuruluşu ve tarihin Tanrı'nın planı olarak okunması

27 Eylül, felsefe takviminde on yedinci yüzyıl Fransa'sının en güçlü sesini ve on altıncı yüzyılın en etkili kurumunu bir araya getiriyor: Tarihi Tanrı'nın planı olarak okuyan piskopos ile o piskoposun da yetiştiği okulların kurucusu olan tarikat.

1627: Jacques-Bénigne Bossuet#

Jacques-Bénigne Bossuet, 27 Eylül 1627'de Dijon'da, parlamento hukukçularından bir ailede doğdu. Dijon'daki Cizvit kolejinde ve Paris'te Navarre Koleji'nde okudu; 1652'de rahip oldu ve ilahiyat doktorası aldı. Metz'de yedi yıl vaizlik yaptı, 1659'da Paris'e döndü ve kısa sürede krallığın en ünlü hatibi oldu: Kraliçe Henriette-Marie ve Madame Henriette için verdiği cenaze vaazları (Oraisons funèbres), Fransız nesrinin doruklarından sayılır. 1670'te XIV. Louis'nin oğlu Dauphin'in eğitmenliğine atandı; 1681'de Meaux Piskoposu oldu ve ölümüne (12 Nisan 1704) kadar "Meaux Kartalı" olarak Fransız Kilisesi'nin fiilî sözcüsü olarak kaldı.

Felsefe tarihine iki eserle girdi. Evrensel Tarih Üzerine Söylem (1681), Dauphin için yazılmış, yaratılıştan Charlemagne'a uzanan bir tarih anlatısı: Bossuet'ye göre tarih, Tanrı'nın kilisesini korumak için imparatorlukları yükseltip devirdiği bir "takdir-i ilahi" sahnesidir; olayların "ikincil nedenleri" vardır, ama nihai neden Tanrı'nın planıdır. Kitap, Augustinus'un Tanrı Devleti'nin son büyük devamı ve modern tarih felsefesinin karşı kutbudur: Voltaire, Ulusların Töreleri Üzerine Deneme'yi (1756) doğrudan Bossuet'ye cevap olarak yazdı, tarihi Tanrı'dan değil insanlardan ve iklimden hareketle anlattı. Hegel'in tarih felsefesi ise, tuhaf biçimde, Bossuet'nin yapısını sekülerleştirir: Aklın hilesi, takdir-i ilahinin felsefi biçimidir. Löwith'in Tarihte Anlam'daki (1949) tezi, modern ilerleme fikrinin Hıristiyan eskatolojisinin sekülerleşmesi olduğu, Bossuet'yi bu soykütüğün son teolojik halkası yapar.

İkinci eser, ölümünden sonra 1709'da basılan Kutsal Kitap'ın Sözlerinden Çıkarılan Siyaset: Krallık iktidarının Tanrı'dan geldiğini, kralın yalnızca Tanrı'ya hesap vereceğini ve tebaanın direnme hakkı olmadığını savunan, "kralların ilahi hakkı" öğretisinin en sistematik Fransız ifadesi. Bossuet'nin mutlakıyetçiliği, Hobbes'unkinden farklı olarak, sözleşmeye değil Kutsal Kitap'a dayanır; ama kralı da "keyfî" değil "mutlak" yönetimle sınırlar: Kral yasanın üstündedir, ama aklın ve Tanrı'nın değil. 1685'te Nantes Fermanı'nın kaldırılmasını ve Huguenot'lara baskıyı savundu; 1690'larda Fénelon'la "sessizlik" (quiétisme) tartışmasında, Madame Guyon'un saf sevgi mistisizmine karşı Roma'yı kendi tarafına çekti ve Fénelon'un Maximes des saints'inin 1699'da mahkûm edilmesini sağladı. Bu kavga, Fransız düşüncesinde kurum ile iç deneyim, otorite ile mistisizm arasındaki çatışmanın klasik örneği olarak kaldı.

Bossuet bugün bir filozof olarak değil, modern felsefenin kendini ona karşı tanımladığı figür olarak okunuyor: Aydınlanma'nın "tarih"i, Bossuet'nin "takdir"inin yerine konmuştur. Ama Löwith'in ve Blumenberg'in tartışmasının gösterdiği gibi, yerine konan şeyin ne kadar yeni olduğu hâlâ açık bir soru. Geçen hafta Philosophicum Lech'in "ergin olmama" temasını ele alırken Kant'ın Aydınlanma tanımını anmıştık; Bossuet, Kant'ın "kendi suçuyla düşülmüş ergin olmama" dediği şeyin en zeki savunucusudur: Tebaanın kendi aklını siyasette kullanmaması, ona göre bir eksiklik değil, düzenin koşuludur.

1540: Cizvitler#

27 Eylül 1540'ta Papa III. Paulus, Regimini militantis Ecclesiae fermanıyla Ignatius Loyola'nın ve altı arkadaşının kurduğu İsa Cemiyeti'ni onayladı. Felsefe tarihi için sonuçları büyük oldu: Cizvit kolejleri, Avrupa'nın en yaygın ve en sistemli eğitim ağını kurdu; Descartes La Flèche'te, Voltaire Louis-le-Grand'da, Bossuet Dijon'da Cizvitlerin öğrencisiydi. Ratio Studiorum (1599), Aristoteles felsefesi ile Tomist teolojiyi standart bir müfredata bağladı; Coimbra'daki Cizvit yorumcular (Conimbricenses) ve Francisco Suárez, Descartes'ın ve Leibniz'in içinde yetiştiği "ikinci skolastiği" yarattı. 25 Eylül takviminde andığımız Suárez'in ölümü ile bugünkü kuruluş yıldönümü, aynı hikâyenin iki ucu: Tarikat, modern felsefenin hem hocası hem de en sık saldırdığı hedef oldu. Pascal'ın Taşra Mektupları, Cizvit kazuistiğine karşı yazılmıştı; Kant'ın "kazuistik sorular"ı ise, itiraf etmese de, aynı gelenekten geliyordu.

Öteki isimler#

Ressam Edgar Degas, 27 Eylül 1917'de Paris'te öldü; hareketi durdurmak yerine hareketin içindeki anı yakalamaya çalışan resimleri, Bergson'un "süre" kavramıyla aynı yıllarda ve aynı şehirde doğdu. Bu yakınlık rastlantı değil: Empresyonizm ile Bergsonculuk, on dokuzuncu yüzyıl sonunun aynı sorusuna, zamanın nasıl deneyimlendiğine, iki farklı dilde verilen cevaplardır.