Felsefe Tarihinde Bugün — 23 Ekim: Dünyanın yaratıldığı gün ve kronolojinin felsefesi

Dünya ne zaman yaratıldı? 1650'de Dublin'den Londra'ya sığınmış yaşlı bir başpiskopos bu soruya gün ve saat vererek cevap verdi: Yaratılış, MÖ 4004 yılında, 23 Ekim Pazar gününü önceleyen gecede başlamıştı. James Ussher'ın (1581-1656) Annales Veteris Testamenti'nde (Eski Ahit Yıllıkları) verdiği bu tarih, 1701'den itibaren King James Kutsal Kitabı'nın kenar notlarına girdi ve iki yüzyıl boyunca İngilizce konuşan dünyanın ortak bilgisi oldu. Bugün yaratılışçılık tartışmalarında bir alay konusu olarak anılıyor. Oysa hikâyesi, bilginin nasıl üretildiği ve otoritenin nasıl değiştiği üzerine düşünmek için eşsiz bir örnek.

Bir bilim olarak kronoloji#

Ussher'ın tarihini anlamak için önce onu üreten disiplini anlamak gerekir. On altıncı ve on yedinci yüzyılda "kronoloji" hümanist bilginin en prestijli ve en teknik dallarından biriydi. Joseph Scaliger'in De emendatione temporum (1583) kitabı, Yunan olimpiyat dönemlerini, Roma konsül listelerini, Babil kral kayıtlarını, Mısır hanedanlarını ve Kutsal Kitap'ın soyağaçlarını tek bir evrensel zaman çizgisine oturtma işini başlatmıştı. Bu iş filoloji (metinlerin varyantlarını karşılaştırmak), astronomi (eski kaynaklarda anılan tutulmaları hesaplamak) ve matematik gerektiriyordu. Ussher Mezopotamya tarihini, Pers kaynaklarını ve klasik yazarları Kutsal Kitap'la çapraz okudu; 1600 sayfaya yakın Latince bir eser yazdı. 4004 sayısı rastgele değildi: Yaratılış'ın soyağaçlarından İbrahim'e, oradan Babil sürgününe kadar hesaplanan yıllar, Nebukadnezar'ın ölümünün Babil kayıtlarından bilinen tarihine bağlanıyordu. Yılın son dört rakamı da anlamlıydı: Yaygın kabule göre İsa MÖ 4'te doğmuştu ve yaratılıştan Mesih'e dört bin yıl geçmesi gerektiği (dünyanın altı bin yıl süreceği ve son iki binin Mesih çağı olacağı) kabul ediliyordu. 23 Ekim ise sonbahar ekinoksunu izleyen ilk pazardı; Yahudi takvim yılı sonbaharda başlıyordu ve yaratılışın bir pazar günü, meyvelerin olgun olduğu mevsimde gerçekleştiği düşünülüyordu.

Yani Ussher'ın tarihi bir cehalet değil, dönemin bütün bilgi araçlarının sistematik uygulanmasıydı. Stephen Jay Gould'un 1991'de yazdığı ünlü savunu tam bunu söyler: Ussher'ı bugünün bilgisiyle yargılamak, onun döneminde neyin bilimsel sayıldığını anlamamaktır. Newton da aynı işi yaptı; ölümünden sonra yayımlanan Chronology of Ancient Kingdoms Amended (1728), Argonotların seferini astronomik hesapla tarihlemeye çalışır. Kepler yaratılışı MÖ 3992'ye, Newton yaklaşık MÖ 4000'e yerleştirir. Ussher, çağının en iyilerinden biriydi.

Zamanın derinleşmesi#

Ussher'ın tarihi iki yüzyıl içinde çöktü, ama tek bir keşifle değil; bir otorite biçiminin yerini başka bir otorite biçiminin almasıyla. On sekizinci yüzyılda Buffon dünyanın yaşını soğuyan demir kürelerle deney yaparak 75 bin yıl hesapladı (özel notlarında milyonlarca yıl yazıyordu); 1788'de James Hutton kayaç katmanlarına bakıp "başlangıcın izini de sonun ihtimalini de görmüyoruz" dedi; Lyell'in jeolojisi ve Darwin'in evrimi için milyonlarca yıl gerekti; radyometrik tarihleme yirminci yüzyılda 4,5 milyar yılı verdi. "Derin zaman"ın keşfi, insanın evrendeki yerini Kopernik devriminden daha sarsıcı biçimde değiştirdi: Kopernik dünyayı merkezden çıkarmıştı, jeoloji insanlık tarihini kozmik zamanın son saniyesine indirdi.

Felsefi olarak ilginç olan, bu geçişte neyin değiştiğidir. Ussher'ın yöntemi metinlere güvenmekti: Kutsal Kitap ve antik yazarlar, doğru okunursa, zamanın bilgisini verirdi. Hutton'ın yöntemi doğanın kendisini belge olarak okumaktı: Kayaçlar, fosiller, erozyon hızları. Birinci yöntemde otorite tanıklıktaydı, ikincisinde süreçlerin düzenliliğinde. Bu, Spinoza'nın Teolojik-Politik İnceleme'de (1670), Ussher'ın ölümünden on dört yıl sonra, Kutsal Kitap'ı tarihsel bir belge olarak okumayı önermesiyle aynı dönüşümün parçasıdır: Metin artık zamanın ölçüsü değil, zamanın içinde bir nesneydi.

Bugün için ders#

Ussher'ın hikâyesi iki yönlü bir uyarıdır. Birincisi geçmişe karşı: Bugün yanlış bildiğimiz bir inancın, kendi döneminde en iyi yöntemlerle ulaşılmış bir sonuç olabileceğini unutmamak; bilim tarihi, "aptal ataların" değil, farklı kanıt standartlarının tarihidir. İkincisi bugüne karşı: Ussher'ın kesinliği (gün ve saat!) bir uyarıdır; bir hesaplamanın ayrıntı düzeyi doğruluğunun ölçüsü değildir. Bugün bir yapay zekâ modelinin virgülden sonra üç haneli cevabına güvenirken aynı tuzağa düşebiliriz. Ussher'ın 23 Ekim'i, bilginin otoritesinin nasıl kurulduğunu ve nasıl el değiştirdiğini anlatan en kısa hikâyelerden biri olarak kalır; ve Popper'ın dediği gibi, bir iddianın bilimsel olması onun hangi koşulda yanlış çıkabileceğinin gösterilebilmesine bağlıysa, Ussher'ın tarihi en azından yanlışlanabilir bir iddiaydı. Ve yanlışlandı.