Felsefe Tarihinde Bugün: 16 Ekim — Louis Althusser ve yapının öznesi

Louis Althusser 16 Ekim 1918'de Cezayir'in Birmandreis kasabasında doğdu; babası banka memuruydu, annesi ona, savaşta ölen ve aslında sevdiği kayınbiraderinin adını verdi; Althusser otobiyografisinde kendi adını bir ölünün adı olarak taşıdığını yazar. Lyon'da Jean Guitton ve Jean Lacroix'nın öğrencisi, dindar bir Katolik ve Kral yanlısı olarak yetişti; 1939'da École normale supérieure'e kabul edildi ama okula giremeden askere alındı, 1940'ta esir düştü ve savaşın beş yılını bir Alman esir kampında geçirdi. 1945'te ENS'ye döndü, 1948'de Fransız Komünist Partisi'ne girdi ve aynı yıl ENS'de "caïman" (felsefe yardımcısı) oldu; 1980'e kadar bu okulda yaşadı ve ders verdi. Öğrencileri arasında Foucault, Derrida, Badiou, Rancière, Balibar, Macherey ve Bourdieu var: 20. yüzyıl Fransız felsefesinin yarısı onun seminerinden geçti. Rancière sonradan ona karşı Althusser'in Dersi'ni yazacaktı.

Marx'ı yeniden okumak#

1965'te iki kitap birden çıktı: Marx İçin ve öğrencileriyle birlikte yazdığı Kapital'i Okumak. Tezleri sert ve yeniydi. Marx'ın gençlik yazıları (Feuerbach'çı hümanizm, yabancılaşma) ile olgun bilimi (Kapital) arasında Bachelard'dan alınan bir epistemolojik kopuş vardır; Marksizm bir hümanizm değil, tarihin bilimidir ve "insan" onun kavramı değildir ("kuramsal anti-hümanizm"). Hegel'in tek bir çelişkiyle ilerleyen diyalektiğine karşı Althusser, Freud'dan aldığı üstbelirlenim kavramıyla, toplumsal bütünü birbirine indirgenemeyen düzeylerin (ekonomi, siyaset, ideoloji) karmaşık, "son kertede" ekonominin belirlediği ama hiçbir zaman tek başına belirlemediği bir yapı olarak kurdu. Stalin dönemi ekonomizmine karşı bu "yapısalcı" Marksizm, 1960'ların Fransa'sında hem partiye hem Sartre'ın hümanist Marksizmine karşı bir üçüncü yol oldu ve dünyada, Latin Amerika'dan Türkiye'ye, bir kuşağın Marx okumasını belirledi.

İdeoloji ve çağırma#

En kalıcı metni 1970'teki "İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları" makalesidir. Devlet yalnızca baskı aygıtıyla (ordu, polis, hapishane) değil, ideolojik aygıtlarla (okul, aile, kilise, medya, hukuk, sendika) ayakta durur; kapitalizmde en önemlisi okuldur. İdeoloji yanlış bilinç değil, "bireylerin gerçek varoluş koşullarıyla imgesel ilişkisi"dir ve maddi pratiklerde, ritüellerde yaşar: Diz çök, dua et, inanacaksın (Pascal). En ünlü sahne, bir polisin sokakta "Hey, siz, oradaki!" diye seslenmesi ve dönüp bakan kişinin, tam o anda, özne olmasıdır: İdeoloji bireyleri çağırarak (interpellation) özneye dönüştürür. Judith Butler'dan Žižek'e, kültürel çalışmalardan medya kuramına, "özne" kavramının çağdaş eleştirisi bu sahneden türedi. Sitemizde Althusser ve yapısalcı Marksizm üzerine daha önce yazmıştık.

16 Kasım 1980#

Althusser hayatı boyunca ağır manik-depresif bozuklukla yaşadı, defalarca hastaneye yattı, elektroşok gördü. 16 Kasım 1980 sabahı ENS'deki dairesinde eşi Hélène Rytmann'ı boğarak öldürdü; psikiyatrik raporla ceza ehliyeti olmadığına karar verildi, yargılanmadı, üç yıl hastanede kaldı. Kalan on yılını Paris'in kuzeyinde yarı inzivada geçirdi ve 22 Ekim 1990'da öldü. Ölümünden sonra yayımlanan otobiyografisi Gelecek Uzun Sürer (1992), cinayeti, hastalığı ve "hiç Marx okumamış bir Marksist" olduğu itirafını anlatır; son dönem yazıları ise "karşılaşma materyalizmi" adını verdiği, Epikuros'un atom sapmasından yola çıkan ve yapısalcılığı kendi içinden söken bir felsefe taslağıdır. Althusser'in mirası bu yüzden bölünmüş kaldı: Bir yanda 20. yüzyılın en etkili Marx okuması, öte yanda okunması ahlaki bir rahatsızlık olmadan mümkün olmayan bir hayat. Felsefe tarihinin bu ikisini nasıl birlikte düşüneceği hâlâ açık bir soru.