Felsefe Tarihinde Bugün: 15 Ekim — Nietzsche ve Foucault'nun doğum günü

Felsefe takviminde bazı tesadüfler fazla anlamlı görünür. 15 Ekim 1844'te Leipzig yakınındaki Röcken'de bir Lutherci papazın oğlu olarak Friedrich Nietzsche; tam seksen iki yıl sonra, 15 Ekim 1926'da Poitiers'de bir cerrahın oğlu olarak Paul-Michel Foucault doğdu. İkincisi, birincisini okumadan önce kendisini "Hegelci bir Marksist" sayıyordu; 1953 yazında Civitavecchia sahilinde Nietzsche'yi okuduktan sonra, kendi deyişiyle, "Nietzsche bir vahiy oldu". Bu yıl Foucault'nun yüzüncü yılı; ocak ayında yıl boyunca yapılacak etkinlikleri ve İtiraflar'ın dördüncü cildini ele almıştık.

1844: Nietzsche#

Nietzsche'nin hayatını kısaca anlatmak zordur, çünkü hayatı bir dizi çıkıştan oluşur: 24 yaşında, doktorasız, Basel'de klasik filoloji profesörü; 27'de Tragedyanın Doğuşu ile filoloji dünyasından aforoz; Wagner'in dostu, sonra en acı düşmanı; 1879'da sağlık nedeniyle emekli, on yıl boyunca Sils-Maria, Nice, Torino arasında pansiyon odalarında, migrenle ve neredeyse kör, kitap kitap yazan bir gezgin: İnsanca, Pek İnsanca, Tan Kızıllığı, Şen Bilim, Zerdüşt, İyinin ve Kötünün Ötesinde, Ahlakın Soykütüğü, Putların Alacakaranlığı, Deccal, Ecce Homo. 3 Ocak 1889'da Torino'da, kırbaçlanan bir atın boynuna sarılıp çöktü; kalan on bir yılını annesinin ve kız kardeşinin bakımında, zihinsel karanlıkta geçirdi ve 25 Ağustos 1900'de öldü. Kız kardeşi Elisabeth, notlarını Güç İstenci adıyla düzenleyip Nazilere sundu; Nietzsche'nin antisemitizmden nefret ettiği ancak savaştan sonra, Kaufmann'ın ve Colli-Montinari baskısının çalışmasıyla yeniden görünür oldu.

Felsefesini tek cümleye indirgemek isteyen için en iyisi kendisinin verdiği ad: soykütük. Değerlerimizin değeri nedir? İyi ve kötü nereden geliyor? Ahlakın Soykütüğü (1887), ahlakın tarihini bir iktidar mücadelesi olarak anlatır: Soylu ahlak ile köle ahlakı, "iyi/kötü" ayrımının "iyi/fena" ayrımını nasıl yendiği, hınç (ressentiment), suçluluk ve vicdanın "insanın kendine döndürdüğü zulüm" olarak doğuşu, çileci idealin bilimde ve ateizmde nasıl sürdüğü. Sitemizde Nietzsche'nin soykütüğünü ayrıntılı bir dosyada ele almıştık. "Tanrı öldü" cümlesi bir zafer çığlığı değil, bir teşhistir: Avrupa'nın değerlerinin temeli çökmüştür ve nihilizm kapıdadır; Zerdüşt'ün "üstinsan"ı ve "bengi dönüş" düşüncesi bu çöküşe cevap arayışıdır. Nietzsche'yi felsefe tarihinin en çok çarpıtılan filozofu yapan şey de budur: Teşhisi reçete sananlar, reçeteyi ideoloji sananlar.

1926: Foucault#

Foucault Nietzsche'den iki şey aldı ve ikisini de dönüştürdü. Birincisi yöntem: Soykütük, Foucault'nun elinde arşivin yöntemi oldu. Deliliğin Tarihi (1961) aklın deliliği nasıl sustrduğunu, Kelimeler ve Şeyler (1966) "insan"ın 18. yüzyıl sonunda doğan ve "deniz kıyısındaki kumdan bir yüz gibi" silinebilecek bir figür olduğunu, Hapishanenin Doğuşu (1975) modern iktidarın cezalandırmaktan çok "disipline ettiğini" ve Cinselliğin Tarihi'nin ilk cildi (1976) cinselliğin bastırılmadığını, tersine "itiraf"a zorlandığını anlattı. 1971'deki "Nietzsche, Soykütük, Tarih" makalesi bu yöntemin manifestosudur: Köken (Ursprung) aramak yerine çıkış noktalarını (Entstehung) ve soyu (Herkunft) izlemek; tarihin bir anlamı değil, kazara kurulmuş iktidar düzenlemeleri olduğunu göstermek.

İkincisi hakikat sorusu. Nietzsche hakikatin bir "güç istenci" biçimi olduğunu söylemişti; Foucault bunu iktidar-bilgi kavramına çevirdi: Bilgi iktidardan bağımsız değildir, her toplumun bir "hakikat rejimi" vardır ve bu rejim hangi söylemlerin doğru sayılacağını belirler. Ama Foucault'nun son dönemi bu tezi tersine çevirir gibi görünür: Collège de France'taki son dersleri (Hakikat Cesareti, 1984) antik parrhesia'yı, hakikati göze alarak söylemeyi inceler; geçen hafta yapay zekânın hakikati söyleyip söyleyemeyeceğini tartışırken bu kavrama dönmüştük. Foucault 25 Haziran 1984'te, AIDS'ten, 57 yaşında öldü; Nietzsche gibi, bitmemiş bir projenin ortasında.

MÖ 70: Vergilius#

Aynı gün, MÖ 70'te Mantua yakınında Vergilius doğdu. Felsefe takviminde yeri şu: Aeneis yalnızca Roma'nın kuruluş destanı değil, Stoacı kader ve görev (pietas) anlayışının şiiridir; Georgica Lucretius'un Epikurosçu doğa şiirine bir cevaptır; Dante'nin Komedya'da onu rehber seçmesi, Ortaçağ'ın pagan aklı Hristiyan hakikatine götüren kılavuz olarak Vergilius'u görmesidir. Nietzsche'nin filoloji profesörü olarak ilk dersleri Latin şiiriyle başlamıştı; döngü tamamlanıyor.