Felsefe Tarihinde Bugün: 13 Ekim — Nicolas Malebranche, Tanrı'da görmek

Nicolas Malebranche 13 Ekim 1715'te Paris'te, Oratoryen cemaatinin evinde öldü; 77 yaşındaydı. Son günlerinde, anlatıya göre, Berkeley'nin ziyaretinden sonra girdiği hararetli bir metafizik tartışmanın hastalığını ağırlaştırdığı söylenir; hikâye büyük olasılıkla uydurmadır, ama ikisinin aynı yıl Paris'te olduğu doğrudur ve Berkeley'nin idealizmi Malebranche'ın "Tanrı'da görme" tezinin bir adım ötesidir.

Descartes'ı Augustinus'la okumak#

1638'de Paris'te, XIII. Louis'nin sekreterinin oğlu olarak doğdu; omurgası çarpıktı, sağlığı zayıftı ve hayatı boyunca evden çıkmakta zorlandı. 1660'ta Oratoryen rahibi oldu; 1664'te bir sahafta Descartes'ın İnsan Üzerine İnceleme'sini bulup okudu ve kalbinin çarpıntıdan durmaya çalıştığı anlatılır. On yıl Descartes'ı inceledi ve 1674-75'te Hakikatin Araştırılması'nı (De la recherche de la vérité) yayımladı. Kitap Kartezyen yöntemi alır ama Descartes'ın bıraktığı iki büyük boşluğu Augustinus'la doldurur. Birincisi: Fikirler nereden gelir? Malebranche'a göre zihnimiz fikirleri kendi başına üretemez; genel ve zorunlu hakikatleri (matematik, "sonsuz", "varlık") ancak Tanrı'nın zihnindeki arketiplere katılarak, yani "her şeyi Tanrı'da görerek" biliriz. Tanrı, zihinlerin "yeri"dir. İkincisi: Ruh bedeni nasıl etkiler, bir cisim başka bir cismi nasıl hareket ettirir? Malebranche'a göre hiçbir yaratılmış şeyin gerçek nedensel gücü yoktur; "bir bilardo topu ötekini hareket ettirir" dediğimizde gördüğümüz şey, Tanrı'nın genel yasalara göre eylemesi için bir "vesile"dir. Vesilecilik (occasionalisme), tek gerçek nedenin Tanrı olduğu tezi, Hume'un nedensellik eleştirisine giden yolu açtı; Hume Malebranche'ı dikkatle okudu ve "zorunlu bağlantı" fikrinin nereden geldiğini sorarken ondan yola çıktı.

Arnauld'yla kavga#

Doğa ve İnayet Üzerine İnceleme (1680), kötülük problemine özgün bir cevap verir: Tanrı en iyi dünyayı değil, en basit ve en genel yasalarla yönetilen dünyayı yaratır; bu yasalar bazen yağmurun denize yağmasına, bazen de günahkârın kurtulmasına yol açar; Tanrı tek tek olaylara "tikel iradelerle" müdahale etmez. Leibniz'in "mümkün dünyaların en iyisi"nin öncülü budur ve Leibniz onunla yazıştı. Jansenist Antoine Arnauld ise Tanrı'nın inayetini genel yasalara indirgeyen bu tezi Pelagiusçuluk saydı ve 1683'ten Arnauld'nun 1694'teki ölümüne kadar süren, dönemin en ünlü felsefi polemiği başladı: Doğru ve Yanlış Fikirler Üzerine, cevaplar, cevaba cevaplar. Tartışma fikirlerin doğasına dair (fikir zihnin bir değişimi mi, yoksa zihinden ayrı bir nesne mi?) modern felsefenin ilk büyük "temsil" tartışmasıdır. Bossuet onu "güzel ama tehlikeli" buldu; kitapları 1690'da Yasak Kitaplar Dizini'ne girdi. Buna rağmen Malebranche 1699'da Bilimler Akademisi'ne onursal üye seçildi; matematik, optik ve mikroskopla ilgilendi, Çin felsefesi üzerine bir diyalog bile yazdı (Bir Hristiyan Filozofla Bir Çinli Filozofun Söyleşisi, 1708).

Mirası#

Malebranche 18. yüzyılda Descartes kadar okundu: Locke ona karşı bir deneme yazdı, Berkeley ondan beslendi, Hume onu kullandı, Leibniz onunla tartıştı; sonra iki yüzyıl unutuldu. 20. yüzyılda Gueroult ve Alquié'nin çalışmalarıyla, son otuz yılda da Steven Nadler ve Tad Schmaltz'ın İngilizce incelemeleriyle geri döndü. Bugün onu güncel kılan iki şey var: Nedenselliğin "gerçek güç" mü yoksa düzenlilik mi olduğu sorusu (vesilecilik, bugünkü Hume'cu ve dispozisyonel nedensellik kuramlarının uzak atasıdır) ve zihin-beden ilişkisinin "nasıl" sorusunun hâlâ açık olması. Malebranche'ın cevabı modern okura garip gelir; ama sorusu bizimkidir.