Templeton Ödülü, zekânın evrimde kaçınılmaz olduğunu savunan paleontoloğa

Stephen Jay Gould 1989'da ünlü bir düşünce deneyi önermişti: Hayatın kasedini başa sarıp yeniden oynatsak, aynı şey mi çıkar?

Gould'un cevabı hayırdı. Evrim, rastlantılarla dolu; insan, tekrar edilemeyecek bir kaza.

Bu yılın Templeton Ödülü, otuz yıldır bu cevaba itiraz eden adama gitti.

Ödül#

Simon Conway Morris, Cambridge Üniversitesi'nde evrimsel paleobiyoloji emeritus profesörü, 2026 Templeton Ödülü'nü aldı. Ödül 1,4 milyon doların üzerinde — Nobel'i aşacak biçimde ayarlanan, dünyanın en büyük bireysel ödüllerinden biri.

1972'de yatırımcı Sir John Templeton tarafından kurulan ödül, "evrenin en derin sorularını ve insanlığın onun içindeki yerini araştırmak için bilimin gücünü kullananlara" veriliyor. Önceki sahipleri arasında Freeman Dyson, Martin Rees, Jane Goodall, Frank Wilczek ve — felsefeden — Charles Taylor var. 2025 ödülü Ekümenik Patrik Bartholomeos'a verilmişti.

John Templeton Vakfı başkanı Timothy Dalrymple'ın gerekçesi iki parçalı: Evrim kuramının kuramsal temellerine yaptığı katkı ve "bu çalışmanın insanlık için felsefi sonuçlarını ele alma kararlılığı."

İkinci parça, bu haberin bir felsefe sitesinde yer almasının nedeni.

Burgess Shale#

Conway Morris'in kariyeri, Kanada Kayalık Dağları'ndaki bir fosil yatağında başladı: Burgess Shale. Yaklaşık beş yüz milyon yıllık bu kayalar, Kambriyen patlamasının — hayvan vücut planlarının aniden çeşitlendiği dönemin — en zengin kaydını içeriyor.

Conway Morris, 1970'lerde Harry Whittington'ın öğrencisi olarak bu fosilleri inceledi. Tuhaf yaratıklar: beş gözlü Opabinia, dikenli Hallucigenia, yırtıcı Anomalocaris.

Gould, Wonderful Life (1989) kitabını büyük ölçüde Conway Morris'in bu çalışmaları üzerine kurdu. Ve ironik olan şu: Aynı fosillerden iki zıt sonuç çıktı.

Gould'un sonucu: Kambriyen'in tuhaf yaratıklarının çoğu yok oldu; hangilerinin hayatta kalacağı büyük ölçüde rastlantıydı. Kaseti yeniden sarsak, bambaşka bir dünya çıkardı.

Conway Morris'in sonucu: Rastlantı ayrıntılarda var; ama büyük yapılarda yok.

Yakınsama#

Conway Morris'in tezinin adı evrimsel yakınsama: Benzer biyolojik biçimlerin ve davranışların, birbirinden bağımsız evrimsel soylarda tekrar tekrar ortaya çıkması.

Göz, en az kırk kez bağımsız olarak evrildi. Kanat — böceklerde, kuşlarda, yarasalarda, pterosaurlarda — ayrı ayrı. Yüzgeç, ekolokasyon, sosyal örgütlenme, hatta alet kullanımı.

Conway Morris'e göre bunlar tesadüf değil. Biyolojinin derin bir düzeninin kanıtı: Fizik ve kimya, hayatın alabileceği biçimleri sınırlıyor; evrim, sınırlı sayıda çözüme doğru kanalize oluyor.

Ve tezin en tartışmalı uzantısı: Zekâ da bir yakınsama ürünüdür. Kaseti kaç kez sararsanız sarın, yüksek zekâ yeniden ortaya çıkar.

Felsefi bedel#

Bu tezin felsefi sonuçları, Conway Morris'in kendisinin de saklamadığı gibi, ağır.

Birincisi, teleoloji. Evrimin bir yönü varsa — belirli çözümlere doğru kanalize oluyorsa — bu, Darwinci doğal seçilimin kör olduğu tezini zayıflatıyor mu? Conway Morris, evrimin kör ama kısıtlı olduğunu söylüyor: Yön, bir tasarımcıdan değil, fiziğin yasalarından geliyor.

Bu ayrım kritik, çünkü Conway Morris'i Akıllı Tasarım hareketinden ayırıyor. Akıllı Tasarım, doğal süreçlerin karmaşıklık üretemeyeceğini iddia eder; Conway Morris bunu uzun süredir eleştiriyor. Onun tezi tam tersi: Doğal süreçler o kadar güçlü ki, aynı sonuçları tekrar tekrar üretiyor.

İkincisi, insanın yeri. Gould için insan bir kazaydı; bu, alçakgönüllülük dersiydi. Conway Morris için insan benzeri zekâ kaçınılmazdı; bu, kozmik anlamda daha rahatsız edici bir tez — çünkü "kaçınılmaz" ile "amaçlanmış" arasındaki çizgi ince.

Conway Morris, inançlı bir Hıristiyan olarak, evrenin biyofilik — hayata elverişli — olduğunu düşünüyor. Bilimsel iddia ile dinî yorum arasındaki bu geçiş, ödülün kendisi kadar tartışmalı.

Üçüncüsü, Fermi paradoksu. Zekâ evrimde kaçınılmazsa, evren bu kadar geniş ve eskiyse — neden kimseyle karşılaşmadık?

Conway Morris'in cevabı ikili. Ya yakınsama tezi doğru ve başka zekâlar bize çok benziyor; ya da hayatın başlaması için gereken koşullar o kadar dar ki, hiçbir yerde başlamadı. Kendi ifadesiyle: "Hayat evrensel bir ilke olabilir; yine de yalnız olabiliriz."

Lem'e cevap#

Sitemizde bugün ele aldığımız 12 Eylül takvim dosyasında anlattığımız Stanisław Lem'in sorusu şuydu: İnsan, kendisinden radikal biçimde farklı bir zekâyı anlayabilir mi?

Conway Morris'in tezi bu soruya dolaylı bir cevap veriyor: Belki radikal biçimde farklı bir zekâ yoktur. Yakınsama doğruysa, evrende karşılaşacağımız zekâlar bize sandığımızdan çok daha yakın olacak — gözleri, sosyal yapıları, belki dilleri.

Bu, Lem'in kötümserliğine karşı bir iyimserlik. Ama sitemizde bu hafta ele aldığımız Schwitzgebel ve Pober'in tezi ile birlikte okununca daha ilginç hale geliyor: Bilinç karbona özgü değilse ve zekâ yakınsıyorsa, bilinçli varlıklarla karşılaşma ihtimali sanıldığından yüksek.

Ve yapay zekâ bu tabloya bir soru daha ekliyor: Kendi yaptığımız zekâ, yakınsama ilkesine tabi mi? Yoksa evrimin hiç üretmediği türden, gerçekten yabancı bir zekâ mı?

Bir not#

Templeton Ödülü, bilim ile din arasındaki sınırda durduğu için her yıl tartışılır. Eleştirenler, ödülün bilimi teolojik sonuçlara çekmeye çalıştığını söyler; savunanlar, en derin soruların disiplin sınırlarına sığmadığını.

Conway Morris'in durumu bu tartışmayı somutlaştırıyor. Bilimsel çalışması — Burgess Shale, yakınsama — meslektaşları tarafından geniş ölçüde saygı görüyor. Bu çalışmadan çıkardığı felsefi ve dinî sonuçlar ise tartışmalı.

İkisini ayırmak mümkün. Ödül gerekçesi bunları birlikte anıyor. Ve tam da bu yüzden, Conway Morris'in kendi sözleri belki en iyi özet:

"Fosil kurtlar üzerine bir doktora mantıken Grönland'da saha çalışmasına götürebilir; ama evrimsel yakınsamaya ve oradan Fermi paradoksuna? Ve yol hâlâ uzanıyor — şimdi insanın biricikliği sorusuna."

---

Simon Conway Morris 1951'de Carshalton'da doğdu. Cambridge Üniversitesi'nde evrimsel paleobiyoloji emeritus profesörü; St John's College üyesi. 1990'da Royal Society üyeliğine seçildi; 2007 Gifford Konferansları'nı verdi. Başlıca eserleri: The Crucible of Creation (1998) · Life's Solution (2003) · The Runes of Evolution (2015) · From Extraterrestrials to Animal Minds (2022).