Felsefe Tarihinde Bugün: 8 Ekim — Gabriel Marcel, problem ve gizem

Gabriel Marcel 8 Ekim 1973'te Paris'te öldü. 1889'da doğmuş, dört yaşında annesini kaybetmiş, agnostik bir babayla Protestan bir teyze tarafından yetiştirilmiş, 1929'da kırk yaşında Katolik olmuştu. Filozof olduğu kadar oyun yazarı, müzik eleştirmeni ve piyanistti; otuza yakın oyun yazdı ve felsefesinin önce sahnede, sonra kavramda doğduğunu söylerdi.

Varoluşçuluğun isimsiz kurucusu#

Felsefi günlüğü Metafizik Günlük (1927) ve Olmak ve Sahip Olmak (1935), Fransa'da Sartre'dan önce varoluşçuluğun kapısını açtı; "varoluşçuluk" (existentialisme) kelimesinin Fransızcada ilk kez onun düşüncesi için kullanıldığı kabul edilir. Marcel bu etiketi reddetti ve kendi düşüncesine "yeni-Sokratesçilik" ya da "somut felsefe" dedi. Kierkegaard ve Jaspers'e yakındı; Sartre'ın 1945'teki "Varoluşçuluk bir hümanizmdir" konferansına, "ateist varoluşçuluk"un insanı umutsuzluğa kapattığını söyleyerek karşılık verdi. Felsefeyi sistem kurmak olarak değil, somut deneyimi "yansıtma" olarak anladı: Birinci düzey yansıtma dünyayı nesnelere ayırır ve çözer; ikinci düzey yansıtma, parçalanmış deneyimi yeniden bütünlüğüne kavuşturur.

Olmak ve sahip olmak#

Düşüncesinin merkezinde iki ayrım var. Birincisi olmak ile sahip olmak: Sahip olma ilişkisi dünyayı nesneleştirir ve beni de nesneleştirir; sahip olduğum şey beni de ele geçirir. Bedenim "sahip olduğum" bir şey değil, "olduğum" şeydir; Marcel'in "bedenim" üzerine çözümlemeleri Merleau-Ponty'den önce bedenlenmiş özne düşüncesini hazırladı. İkincisi, daha etkili olan, problem ile gizem ayrımı: Problem önümde duran, tekniğin çözebileceği, çözüldüğünde ortadan kalkan şeydir; gizem ise içinde bulunduğum, kendimi dışına çıkaramadığım, "kendi verilerini kuşatan" şeydir. Kötülük, aşk, ölüm, varlık, özgürlük birer gizemdir; onları probleme çevirmek, "varlığı sahip olmaya" indirgemektir. Modern dünyanın temel hatası Marcel'e göre bu indirgemedir; buna "soyutlama ruhu" dedi ve teknokrasiyi, bürokrasiyi, "işlevselleşmiş insan"ı (bir dizi işlevden ibaret görülen memur, hasta, tüketici) buradan eleştirdi. İnsan Onuru Karşısında İnsan (1951) ve Kırık Dünya oyunu bu eleştirinin iki yüzüdür.

Umut, sadakat, açıklık#

Olumlu kavramları üçtür: Umut, iyimserlik değildir; "senin için umuyorum" biçiminde, bir ilişkiye dayanır ve denenmişliğin içinden doğar. Yaratıcı sadakat, bir söze bağlılığı zaman içinde yeniden yaratmaktır; sadakat, geçmişe değil, ötekine verilmiş bir sözün geleceğine aittir. Açıklık (disponibilité) ise başkasına "kullanılabilir" olmak, ona yer açmaktır; kapalı insan kendi kaygılarıyla doludur ve ötekine yer bırakmaz. Marcel'in "Sen" üzerine yazdıkları Martin Buber'le aynı yıllarda ve bağımsız olarak gelişti. Paul Ricoeur onun öğrencisiydi; Emmanuel Levinas'ın başkalık etiği onunla akrabadır; Charles Taylor ve Alasdair MacIntyre'ın modern "benlik" eleştirilerinde Marcel'in soyutlama ruhu eleştirisinin izi görülür.

Bugün, yapay zekânın hakikati söyleyip söyleyemeyeceğini ve belleğin bir arşiv olup olmadığını tartıştığımız bir haftada Marcel'in sorusu hâlâ keskin: Her şeyi probleme çeviren, her gizemi "çözülecek bir şey" olarak gören bir uygarlık, gizemi görebilir mi? Marcel'in cevabı tek cümleydi: Hayat bir çözülecek problem değil, yaşanacak bir gizemdir.