29 Eylül: Unamuno'nun trajik duygusu, Cervantes'in doğumu ve von Mises'in praksiyolojisi

29 Eylül, İspanyol düşüncesinin iki büyük adını aynı güne yazmış: Don Quijote'nin yazarı ve Don Quijote'yi bir filozof olarak okuyan adam. Yanlarına Avusturya iktisat okulunun en katı sistemcisini, Fransız natüralizminin kurucusunu ve yirminci yüzyıl İngiliz şiirinin en felsefi sesini koyuyor.

1864: Miguel de Unamuno#

Miguel de Unamuno y Jugo, 29 Eylül 1864'te Bilbao'da doğdu. Altı yaşındayken babasını kaybetti; 1874'te Bilbao'nun Karlist kuşatmasını çocuk gözüyle yaşadı ve ilk romanı Savaşta Barış'ı (1897) bu anıya yazdı. Madrid'de felsefe ve edebiyat okudu, 1891'de Salamanca Üniversitesi'nde Yunanca profesörü oldu ve hayatının geri kalanını, iki sürgün dönemi dışında, bu kentte geçirdi; 1900'de rektör seçildi. 1897'de geçirdiği dinî ve varoluşsal kriz, düşüncesinin merkezini belirledi: Akıl, ölümsüzlüğü kanıtlayamaz; ama insan ölümsüzlük istemekten vazgeçemez. Hayatın Trajik Duygusu (1913), bu çelişkiyi çözmek yerine onda yaşamayı öneren, Kierkegaard'ı İspanyolcaya taşıyan (Unamuno, onu okumak için Danca öğrenmişti), Pascal ve Spinoza'yı yeniden okuyan, sistematik olmayı reddeden bir varoluş felsefesi metnidir; "etten kemikten insan" (el hombre de carne y hueso), soyut "insan" kavramına karşı Unamuno'nun felsefeyi başlattığı yerdir.

Don Quijote ve Sancho'nun Hayatı (1905), Cervantes'in romanını bir felsefe metni olarak okudu ve Don Quijote'yi "İspanyol Mesih'i" ilan etti: Akıl çağında imkânsıza inanmayı seçen kahraman, Unamuno'nun trajik duygusunun edebî cisimleşmesidir. Sis (1914) adlı romanı, kahramanın yazarına isyan ettiği bölümüyle Pirandello'dan önce üstkurmacayı denedi; Aziz Manuel Bueno, Şehit (1931), inanmadan inandıran bir rahibin hikâyesiyle Unamuno'nun kendi sorusunu anlattı.

Siyasal hayatı, düşüncesi kadar çelişkiliydi. Primo de Rivera diktatörlüğüne karşı çıktığı için 1924'te Kanarya Adaları'na sürüldü, Fransa'ya kaçtı, 1930'da bir kahraman olarak döndü; Cumhuriyet'i destekledi, sonra ona karşı döndü, 1936'da askerî ayaklanmayı başta destekledi. 12 Ekim 1936'da Salamanca Üniversitesi'nde, falanjist general Millán-Astray'ın "Yaşasın ölüm!" sloganı karşısında, rektör olarak yaptığı konuşmanın tarihe geçen cümleleri, kaynaklarda farklı biçimlerde aktarılır, ama özü değişmez: "Yeneceksiniz, ama ikna edemeyeceksiniz." Rektörlükten alındı, ev hapsine kondu ve 31 Aralık 1936'da öldü. Ortega y Gasset'nin rakibi, Camus'nün ve Sartre'ın öncüsü, Kierkegaard ile Heidegger arasındaki İspanyol halkası olarak, yirminci yüzyıl varoluşçuluğunun en az anılan kurucularındandır. Türkçede Hayatın Trajik Duygusu, Sis, Yaman Adam ve Aziz Manuel Bueno okunabilir.

1547: Miguel de Cervantes#

Miguel de Cervantes Saavedra'nın doğum günü kesin bilinmiyor; 9 Ekim 1547'de Alcalá de Henares'te vaftiz edildi ve gelenek, adını taşıdığı Aziz Mikail'in yortusu olan 29 Eylül'ü doğum günü sayar. Lepanto'da sol elini kaybetti, beş yıl Cezayir'de esir kaldı, borç yüzünden hapse girdi ve Don Quijote'nin ilk cildini 1605'te elli sekiz yaşında yayımladı. Felsefe için Cervantes, modern romanın kurucusu olmanın ötesinde, bir soruyu icat eden yazardır: Dünya bize göründüğü gibi midir, yoksa okuduğumuz kitapların bize gösterdiği gibi mi? Don Quijote'nin yel değirmenlerini dev sanması, Descartes'ın kırk yıl sonra soracağı şüphe sorusunun edebî öncülüdür; ikinci ciltte kahramanların birinci cildin okurlarıyla karşılaşması, gerçeklik ile temsil arasındaki ilişkiyi Foucault'nun Kelimeler ve Şeyler'de "benzerlik çağının sonu" olarak okuduğu bir kırılma noktasına çevirir. Unamuno'nun 29 Eylül'de Cervantes'le doğum gününü paylaşması, İspanyol düşüncesinin sevdiği rastlantılardan.

1881: Ludwig von Mises#

Ludwig von Mises, 29 Eylül 1881'de Lemberg'de (bugün Lviv) doğdu; Viyana'da hukuk ve iktisat okudu, Böhm-Bawerk'in seminerinden geçti. 1920 tarihli "Sosyalist Ortak Toplulukta İktisadi Hesaplama" makalesi, merkezî planlamanın fiyat mekanizması olmadan rasyonel kaynak dağılımı yapamayacağını savunarak yirminci yüzyılın en uzun iktisat tartışmasını, "sosyalist hesaplama tartışmasını", başlattı; Hayek'in bilgi problemi bu argümanın devamıdır. 1938'de Nazi işgalinden kaçtı, 1940'ta New York'a yerleşti. Felsefe için önemi, İnsan Eylemi (1949) ile kurduğu "praksiyoloji"de: İktisat, ampirik bir bilim değil, "insan eyler" aksiyomundan mantıksal çıkarımla türetilen a priori bir bilimdir. Bu Kantçı-akılcı iktisat epistemolojisi, Popper'ın yanlışlanabilirlik ölçütüyle doğrudan çelişir ve Avusturya Okulu'nun ana akım iktisatla kopuşunun felsefi kaynağıdır; Karl Popper'ı 17 Eylül'de anarken bu tartışmanın öteki tarafını görmüştük. Von Mises, Hayek'in hocası ve Rothbard'ın ilham kaynağı olarak, liberteryen düşüncenin kurucu figürü; 10 Ekim 1973'te New York'ta öldü.

Ölümler: Zola ve Auden#

Émile Zola, 29 Eylül 1902'de Paris'teki evinde, bacası tıkanmış bir sobadan sızan karbonmonoksitle öldü; kaza mı, Dreyfus davasındaki tavrı yüzünden cinayet mi olduğu hiç kesinleşmedi. "J'accuse" (1898) ile modern entelektüelin, uzmanlık alanı dışında kamusal adalet için konuşan yazarın, prototipi olmuştu; Sartre'ın "angaje yazar" kavramı Zola'ya borçludur. Natüralist romanı "deneysel roman" olarak tanımlayan 1880 tarihli denemesi, Claude Bernard'ın deneysel tıp yöntemini edebiyata uygulama iddiasıyla, bilim felsefesi ile estetik arasındaki en tuhaf köprülerden biridir.

W. H. Auden, 29 Eylül 1973'te Viyana'da öldü. Kierkegaard'ı İngilizce dünyaya tanıtan antolojisi, Freud üzerine ağıtı ("Ondan sonra dünyayı başka türlü görüyoruz") ve "Şiir hiçbir şeyin olmasına yol açmaz" dizesiyle Auden, şiir ile felsefe arasındaki sınırda duran yirminci yüzyıl şairlerinden. 1 Eylül 1939'un "Birbirimizi sevmeliyiz ya da ölmeliyiz" dizesini sonradan "yalan" diye reddedip şiirden çıkarması, bir şairin kendi ahlaki iddiasını felsefi titizlikle sınadığı ender örneklerden.