Felsefe Tarihinde Bugün — 17 Ağustos: Büyük Friedrich'in ölümü

Prusya kralı II. Friedrich — Büyük Friedrich — 17 Ağustos 1786'da Potsdam yakınlarındaki Sanssouci sarayında öldü. 1740'tan beri tahttaydı.

Bir hükümdarın ölümü neden felsefe takvimine girer? Çünkü on sekizinci yüzyıl Aydınlanması'nın en tartışmalı kavramı — aydınlanmış despotluk — büyük ölçüde onun etrafında şekillendi.

Kant'ın yazısı#

Immanuel Kant, 1784'te Berlinische Monatsschrift dergisinde "Aydınlanma Nedir? Sorusuna Yanıt" başlıklı kısa yazısını yayımladı. Metnin açılışı felsefenin en çok alıntılanan cümlelerinden biridir:

"Aydınlanma, insanın kendi suçuyla düştüğü ergin olmama durumundan kurtulmasıdır."

Kant'ın önerdiği ölçüt de meşhurdur: Sapere aude — "Bilmeye cesaret et! Kendi aklını kullanma cesaretini göster."

Yazının az bilinen tarafı, doğrudan Friedrich'e atıfta bulunmasıdır. Kant, kendi çağını "aydınlanmış bir çağ" değil, "aydınlanma çağı" olarak niteler ve bunu Friedrich'in yönetimiyle ilişkilendirir.

Tuhaf formül#

Kant'ın burada kurduğu ayrım incedir ve bugün de tartışılır.

Ona göre aklın kamusal kullanımı — bir bilginin, yazarın, yurttaşın okur kitlesine seslenmesi — hiçbir sınır tanımamalıdır. Aklın özel kullanımı ise, yani kişinin belirli bir görevde bulunurken yaptığı iş, düzenin sürmesi için sınırlanabilir. Subay emri tartışmadan uygular, ama aynı kişi yazar olarak askerî düzeni eleştirebilir.

Kant bunu, Friedrich'in tutumu diye özetlediği formülle bağlar: "İstediğiniz kadar ve istediğiniz her konuda düşünün, yeter ki itaat edin."

Bu cümle iki yönden okunabilir. Bir yandan, sansürün gevşetildiği bir dönemde düşünce özgürlüğüne açılan gerçek bir alanı tarif eder. Öte yandan, siyasal itaati koşul olarak koyduğu için, özgürlüğü kâğıt üstünde bırakan bir uzlaşma gibi de görünür.

Voltaire ve saray#

Friedrich, Fransızca yazan, flüt çalan, felsefe metinleri kaleme alan bir hükümdardı. Voltaire ile uzun bir yazışma yürüttü; Voltaire bir süre Potsdam'da yaşadı. İlişki sonunda tatsız biçimde bitti — iki zeki adamın karşılıklı gururu kadar, hükümdar ile filozof arasındaki eşitsizliğin de payı vardı.

Bu kopuş, Aydınlanma'nın kendi içindeki gerilimi iyi özetler: Filozof, iktidara akıl vermek ile iktidarın süsü olmak arasında nerede durur?

Bugüne kalan soru#

Aydınlanmış despotluk tartışması bitmiş değil. Reformları yukarıdan yapan, teknik olarak yetkin ama hesap vermeyen yönetimler bugün de savunuluyor ve eleştiriliyor.

Kant'ın metni bu tartışmada hâlâ ölçüt sayılıyor — çünkü hem imkânı hem sınırı aynı sayfada gösteriyor.