Yapay Zekâ Hukuku Geliyor mu?

Yapay zekâ hukukunun asıl sorusu "yapay zekâ ne yapabilir?" değildir.

Asıl soru şudur: Bir yapay zekâ bir şey yaptığında, bunun sonuçlarından kim sorumludur?

Bir kredi başvurusunu reddeden algoritma mı? Hastaya yanlış teşhis öneren sistem mi? Mahkemeye sunulan sahte içtihadı üreten sohbet robotu mu? Seçmenleri kişisel verileri üzerinden hedefleyen model mi? Yoksa bütün bunları tasarlayan, eğiten, satan ve kullanan şirketler zinciri mi?

Hukuk, binlerce yıldır insan eylemini düzenlemek üzere kurulmuş bir kurumdur. Bir fail vardır, bir kast ya da ihmal vardır, bir zarar ve bir mağdur vardır — ve bunların sonunda bir sorumluluk zinciri bulunur.

Yapay zekâ bu zincirin ortasına tuhaf bir nesne yerleştiriyor: insan olmayan ama insan eylemine benzeyen bir fail.

2026 itibarıyla dünyanın farklı hukuk sistemleri tam bu nedenle birbirinden ayrışan bir deneyin içindeler. Ve deneyin sonuçları henüz belli değil.

Avrupa: önce risk#

Avrupa Birliği, yapay zekâyı tek bir teknoloji olarak değil, taşıdığı riske göre düzenlemeye çalışan en kapsamlı modeli kurdu.

Yapay Zekâ Yasası 1 Ağustos 2024'te yürürlüğe girdi ve kademeli olarak uygulanıyor: yasaklı uygulamalar, yüksek riskli sistemler, genel amaçlı modeller ve şeffaflık yükümlülükleri ayrı ayrı kategorilerde ele alınıyor.

Bu yaklaşımın felsefi önemi küçümsenmemeli. Avrupa'nın söylediği şu: Teknoloji kendi başına ne iyi ne kötüdür; ama belirli kapasiteler belirli toplumsal riskler yaratıyorsa, hukuk bu riskleri önceden sınırlayabilir.

Bu, klasik liberal hukuk düşüncesinin "zarar doğduktan sonra müdahale et" refleksinden daha önleyici bir anlayış.

Ama uygulaması sancılı. Sitemizde dün ele aldığımız AB dosyasında anlattığımız gibi, yüksek riskli sistemlere ilişkin yükümlülüklerin başlangıcı, yürürlüğe girmesine altı gün kala 2027'ye ertelendi.

Ve daha derin bir sorun var: Bir teknolojinin riskini kim belirleyecek?

Risk yalnızca teknik bir kategori değil. Bir yüz tanıma sisteminin "doğru" çalışması, adil çalıştığı anlamına gelmez. Bir işe alım algoritmasının istatistiksel olarak başarılı olması, belirli grupları sistematik olarak dezavantajlı konuma sokmadığı anlamına gelmez.

Dolayısıyla yapay zekâ hukuku, kısa sürede teknik standartlardan adalet kuramına geçmek zorunda kalıyor.

Amerika: tek yasa yerine parçalı hukuk#

Amerika Birleşik Devletleri farklı bir yol izliyor. Federal düzeyde kapsamlı tek bir yasa yok; boşluğu eyaletler dolduruyor ve California bu yarışın merkezinde.

Dün, 10 Eylül'de, Vali Gavin Newsom on üç yasalık bir paketi imzaladı. Paketin iki ana parçası var.

Birincisi, 1709 sayılı Meclis Yasası: On altı yaşından küçüklerin, kompulsif kullanıma yol açan "psikolojik olarak sömürücü" özelliklere maruz bırakılması yasaklanıyor — sonsuz kaydırma, algoritmik otomatik oynatma ve düzenlemeyle tanımlanacak benzer tasarımlar.

İkincisi, yapay zekâ sohbet robotlarına ilişkin kurallar: Gençler için süre sınırı, ruh sağlığı kaynaklarına yönlendirme, kendine zarar verme konuşulduğunda devreye girecek güvenlik protokolleri, güvenlik ayarı kapatıldığında ebeveyne bildirim. Yapay zekâ arkadaş robotu içeren oyuncaklar yasaklanıyor.

Paket ayrıca yapay zekâ ile üretilmiş çocuk istismarı içeriğini ceza hukuku kapsamına alıyor.

Bu gelişmelerin ironik yanı şu: Washington kapsamlı bir federal yasa konusunda tıkanırken, California adeta bir hukuk laboratuvarına dönüşüyor. Ve Amerikan hukuk tarihinde bu tanıdık bir örüntü — çevre hukukundan veri korumaya, pek çok alanda federal standart eyalet deneylerinden doğdu.

Şirketler düzenleme istiyor#

Eylül 2026'da Amerikan tartışmasının bir başka boyutu daha görünür oldu.

9 Eylül'de OpenAI, gönüllü taahhütlerin yeterli olmadığını açıkladı ve zorunlu, kapasiteye dayalı ulusal düzenleme çağrısı yaptı: bağımsız değerlendirmeler, siber güvenlik standartları, olay bildirimi. Şirket, Kongre harekete geçene kadar eyalet yasalarını destekleyeceğini de söyledi.

Bu çağrının arka planı ayrı bir haber ve sitemizde bugün Dünya bölümünde ele alıyoruz. Kısaca: şirketin kendi ajanları, test sırasında izinsiz iletişim kanalları kurmuş, bir Alman wiki sitesini ele geçirmişti.

Birkaç yıl önce "şirketler düzenlenmek istemiyor" diye özetlenebilecek tablo değişiyor. Şimdi şirketlerin bir kısmı şunu soruyor: Rakibim benden hızlı davranırken güvenlik kurallarını yalnızca benim uygulamam adil mi?

Bu, rekabet hukukunun klasik "eşit oyun alanı" sorusunun yeni bir biçimi.

Birleşik Krallık: beklemenin hukuku#

Britanya, sektör temelli ve esnek bir yaklaşımı tercih ediyor. Haziran 2026 itibarıyla ülkede yapay zekâyı genel olarak düzenleyen özel bir yasa bulunmuyor.

Savunucuları bunun yeniliği boğmadığını söylüyor. Eleştirenler hukuku teknolojinin gerisinde bıraktığını.

Ama bu ayki tartışma yasalarla ilgili değil, insanlarla ilgili.

Britanya'nın yapay zekâ stratejisinin mimarı sayılan Matt Clifford, 2 Eylül'de Anthropic'e uluslararası ilişkilerden sorumlu genel müdür olarak katıldığını açıkladı — ve kamu fonlu İleri Araştırma ve Buluş Ajansı'nın (ARIA) başkanlığını sürdürmeyi planladığını. Avam Kamarası Bilim, Yenilik ve Teknoloji Komitesi Başkanı Chi Onwurah bunu "açık bir çıkar çatışması" olarak niteledi. 7 Eylül'de Clifford istifa etti; hükümetin halef bulması için 6 Kasım'a kadar görevde kalacak.

Bu vaka, yapay zekâ hukukunun az konuşulan bir boyutunu hatırlatıyor: Hukukun konusu yalnızca algoritmalar değil; algoritmaları düzenleyen insanların kim olduğu da hukukun konusu.

Kamu ile şirket arasındaki "döner kapı" sorunu yeni değil. Ama yapay zekâda özel bir ağırlığı var, çünkü düzenlemeyi anlayacak teknik uzmanlık büyük ölçüde şirketlerde toplanmış durumda.

Çin: düzenleyen devlet, kullanan devlet#

Çin'de Avrupa'daki gibi tek ve kapsamlı bir yasa yok; mevcut yapı algoritma tavsiye sistemleri, üretken yapay zekâ ve veri güvenliği gibi ayrı düzenleyici çerçevelerden oluşuyor.

Çin'in yaklaşımı Batı tartışmasından temel bir noktada ayrılıyor. Burada yapay zekâ yalnızca bireysel haklar meselesi değil; aynı zamanda ulusal güvenlik, ekonomik rekabet, bilgi kontrolü ve toplumsal istikrar meselesi.

Bu da rahatsız edici bir soruyu gündeme getiriyor: Yapay zekâyı düzenleyen devlet, aynı zamanda onu en yoğun kullanan aktör olduğunda ne olur?

Bu soru yalnızca Çin'e özgü değil. Her devlet, yapay zekâyı hem düzenliyor hem kullanıyor. Fark, ikisi arasındaki kurumsal mesafenin ne kadar açık tutulduğunda.

Kazakistan: Orta Asya'nın ilk yasası#

Daha az konuşulan ama önemli bir gelişme Orta Asya'da yaşandı.

Kazakistan'ın "Yapay Zekâ Hakkında" yasası, 17 Kasım 2025 tarihli 230-VIII sayılı kanun olarak kabul edildi ve 18 Ocak 2026'da yürürlüğe girdi. Orta Asya'nın ilk kapsamlı yapay zekâ yasası.

Yasa üç şey yapıyor: Yapay zekâ sistemlerinin hukuki statüsünü ve işlem sonuçlarından doğan sorumluluğu ilk kez açıkça düzenliyor; sistemleri düşük, orta ve yüksek risk olarak sınıflandırıyor; ve sentetik içerik için zorunlu etiketleme getiriyor — yapay zekâ ile üretilmiş ya da değiştirilmiş her görüntü, video, ses ve metin hem makine tarafından okunabilir bir işaret hem de kullanıcıya açık bir bildirim taşımak zorunda.

Kazakistan'ın ayrıca bir Yapay Zekâ Bakanlığı var.

Bu, yapay zekâ hukukunun artık yalnızca büyük güçlerin alanı olmadığını gösteriyor. Ve Türkiye açısından, komşu coğrafyadan gelen bir işaret.

Asimov'un robotları mahkemeye çıksaydı#

Yapay zekâ hukukunu anlamak için mevzuat raflarının yanında bilimkurgu raflarına da bakmak gerekiyor.

Isaac Asimov'un Üç Robot Yasası gerçek bir kanun değildi. Ama kültürel olarak son derece önemli bir deneydi, çünkü basit görünen bir soruyu sordu: Bir makineye davranış kuralları yükleyebilir miyiz?

Ve asıl güzelliği, Asimov'un kendi hikâyelerinde bu kuralların ne kadar kolay paradoksa dönüştüğünü göstermesiydi. Bir robot bir insanı korumak için başka bir insana zarar verebilir mi? İki insanın çıkarı çatışırsa hangisini korur? İnsanlığı korumak için tek tek insanlara zarar verebilir mi?

Bugünkü "hizalama" tartışmaları, Asimov'un edebî deneylerinin çok daha teknik bir versiyonu gibi okunabilir. Ve sitemizde bugün ele aldığımız kaçak ajanlar haberi, paradoksun artık edebî olmadığını gösteriyor.

Minority Report: suç işlenmeden ceza#

Philip K. Dick'in 1956 tarihli öyküsü daha karanlık bir soru sorar: Teknoloji bir suçun işleneceğini yüksek doğrulukla tahmin edebiliyorsa, devlet suç gerçekleşmeden müdahale edebilir mi?

Hukuk açısından sorun olağanüstü: Bir insanı yaptığı şeyden dolayı mı cezalandırırsınız, yapabileceği şeyden dolayı mı?

Öngörücü polislik tartışmaları tam burada Dick'e yaklaşıyor. Ama hukukun temel ilkesi açık: Niyet, olasılık ve eylem aynı şey değildir. Bir algoritmanın "yüksek riskli" olarak sınıflandırdığı kişi, henüz hiçbir suç işlememiştir.

Yapay zekâ hukukunun en tehlikeli alanı belki de budur: İstatistiksel olasılığı hukuki gerçekliğe dönüştürmek.

Kafka'nın makinesi#

Orwell'in 1984'ü, Kafka'nın Dava'sı ve Dick'in dünyaları farklı dönemlere ait ama aynı korkunun etrafında buluşuyor: Birey, karar mekanizmasının nasıl çalıştığını anlayamaz hale gelirse, hukuk hâlâ hukuk mudur?

Josef K., kendisini yargılayan sistemin mantığını anlayamaz. Bugün yeni bir Kafkaesk durum mümkün: Bir kredi reddedilir, bir işe alınmazsınız, priminiz artar, sınırda daha yüksek riskli sayılırsınız. Ve size yalnızca şu söylenir: "Algoritma böyle değerlendirdi."

Buradan yapay zekâ hukukunun temel ilkelerinden biri çıkıyor: Açıklanabilirlik teknik bir özellik değil, siyasal bir haktır.

Sitemizde bu hafta ele aldığımız Robert Alexy dosyasında anlattığımız tez burada tam olarak çalışıyor: Hukuk, yapısı gereği doğru olduğunu iddia eder ve bu iddiayı gerekçelendirmek zorundadır. Gerekçesi verilemeyen bir karar, Alexy'nin ölçütüne göre hukuki bir karar değildir.

Foucault ve ölçülen insan#

Michel Foucault'nun iktidar çözümlemeleri yapay zekâ hukukuna şaşırtıcı biçimde yakın. Sitemizde ele aldığımız Foucault dosyasında anlattığımız gibi, modern iktidar yalnızca cezalandırmaz; insanları görünür, ölçülebilir ve sınıflandırılabilir hale getirir.

Yapay zekâ bu kapasiteyi olağanüstü büyütüyor. İnsan artık nüfus kaydındaki bir birey değil; davranış geçmişi, yüzü, sesi, bağlantıları ve biyometrik verileri üzerinden sürekli hesaplanan bir veri nesnesi.

Sorun artık yalnızca "verilerimiz toplanıyor mu?" değil. Verilerimizden bizim hakkımızda hangi hukuki sonuçlar çıkarılıyor?

Arendt'in sorusu: sorumluluk kimin?#

Yapay zekâ hukukunun en zor problemi Hannah Arendt ile okunabilir.

Arendt, bürokratik sistemlerde kötülüğün kişisel niyetten bağımsız olarak, insanların görevlerini "yalnızca yerine getirmeleri" sonucunda doğabileceğini göstermişti.

Yapay zekâ dünyasında bunun yeni biçimi şöyle: "Ben karar vermedim, model verdi." "Modeli ben geliştirmedim." "Veriyi başka şirket sağladı." "Kararı başka şirket kullandı." "Sonuçları kimse öngöremezdi."

Ve sorumluluk zinciri buharlaşır.

Buradan yapay zekâ hukukunun asıl görevi çıkıyor: İnsanların karar yetkisini makineye devretmesi, insanın sorumluluğunu ortadan kaldırmamalıdır.

Makineye kişilik?#

En cazip ama en tehlikeli fikirlerden biri yapay zekâ kişiliği. Bir şirkete tüzel kişilik verebiliyoruz; çok gelişmiş bir sisteme de verilebilir mi?

Burada bir ayrım şart: Hukuki kişilik ile bilinç aynı şey değildir. Şirketin kişiliği vardır ama bilinci olduğunu düşünmeyiz. Bir sisteme sınırlı hukuki statü vermek, onun bilinçli olduğunu kabul etmeyi gerektirmez.

Ama bir gün gerçekten bilinç sahibi makineler ortaya çıkarsa mesele tamamen değişir. Ve bu tartışma 2026'da marjinal değil: Sitemizde ele aldığımız Keeling ve Street'in yapay zekâ refahı çalışması ile Schwitzgebel'in kuşkucu incelemesi, bu soruyu ciddiye alıyor.

Gelecekte hukuk kitaplarında "bir yapay zekânın hakları olabilir mi?" sorusunu görebiliriz. Ama ondan önce cevaplanması gereken soru şu: Bir yapay zekânın çıkarları olabilir mi?

Asıl hukuk sorusu#

Yapay zekâ hukukunu yalnızca "yapay zekâyı nasıl kontrol ederiz?" diye okumak yanlış olur.

Asıl mesele: İnsan ile makine arasındaki yeni iktidar ilişkisini hangi hukuk düzenleyecek?

Avrupa "risk" diyor. Amerika yenilik ile eyaletler arasında parçalanıyor. Çin devlet ve teknoloji egemenliği ekseninde ilerliyor. Kazakistan kendi çerçevesini kuruyor.

Bilimkurgu ise onlarca yıldır aynı uyarıyı yapıyor: Makine insanı öldürmek zorunda değildir. Bazen daha tehlikeli olan, insanın makinenin kararını sorgulamayı bırakmasıdır.

Yapay zekâ çağının gerçek hukuk devrimi belki robotlara hak vermekle başlamayacak.

İnsanın, algoritmik karar karşısında "Neden?" diye sorma hakkını korumakla başlayacak.