Demokrasi sandıkta değil, yenilgiyi kabul etme biçiminde sınanıyor

Demokrasi hakkında konuşurken hep aynı yere bakıyoruz: sandığa.

Seçim yapıldı mı? Oylar sayıldı mı? Muhalefet yarışabildi mi? İktidar değişebildi mi?

Bu soruların hepsi önemli. Ama hiçbiri, demokrasinin asıl kırılgan yerini ölçmüyor.

Asıl yer şurası: Kaybeden ne yapıyor?

Yazılı olmayan anayasa#

Hiçbir anayasa, iktidar sahiplerinin bütün davranışlarını önceden düzenleyemez. Bu yüzden her demokraside, metinde yazmayan ama sistemin ayakta kalması için gereken davranış kuralları oluşur.

Siyaset biliminde bunlara demokratik normlar deniyor.

Birkaç örnek:

Bir iktidar, teknik olarak sahip olduğu yetkileri her durumda son sınırına kadar kullanmaz. Kurumsal ölçülülük budur.

Muhalefet iktidara geldiğinde devlet aygıtını rakiplerini tasfiye etmek için kullanmaz.

Seçimi kaybeden taraf, sırf kaybettiği için sistemi gayrimeşru ilan etmez.

Ve hepsinin altındaki norm: Rakibin yanlış olması, onun haklarını ortadan kaldırmaz.

Bu normlar çöktüğünde anayasa kâğıt üzerinde yürürlükte kalır. Ama demokrasi içeriden boşalır.

Kutuplaşma otomatik olarak kötü mü?#

Burada dikkatli olmak gerekiyor, çünkü bu noktada yaygın bir hata yapılıyor.

Kutuplaşma tek başına demokrasi düşmanı değildir.

Demokrasi, farklı çıkarların ve değerlerin rekabet ettiği bir sistemdir. Vergi, göç, din, iklim, savaş, devletin büyüklüğü — bunlarda toplumun tamamen uzlaşması ne mümkündür ne de arzu edilir.

Dahası: Aşırı "uzlaşma" talebi, iktidarın muhalefeti etkisizleştirme aracına dönüşebilir. Sitemizde bu hafta ele aldığımız Chantal Mouffe dosyasında anlattığımız agonistik çoğulculuk kuramının çıkış noktası tam buydu: Çatışmayı bastıran bir demokrasi, çatışmayı yok etmez — onu kurumsal kanallardan çıkarır.

Sorun, fikir ayrılığında değil. Fikir ayrılığının kimlik düşmanlığına dönüştüğü noktada.

Literatürde buna duygusal kutuplaşma (affective polarization) deniyor: Yurttaş artık rakibinin politikalarını yanlış bulmuyor; rakibinden hoşlanmıyor. Komşusu olmasını istemiyor. Ve giderek, onun haklarını kendi grubunun çıkarına göre değerlendirmeye başlıyor.

Yeni bulgu: hikâye evrensel değil#

European Journal of Political Research'te yayımlanan bir çalışma bu tartışmaya önemli bir düzeltme getiriyor.

Eelco Harteveld (Amsterdam Üniversitesi) ve meslektaşları, dokuz demokraside yaklaşık 18 bin kişiyle bir deney yürüttü: Brezilya, Fransa, Almanya, İtalya, Polonya, İspanya, İsveç, Birleşik Krallık ve ABD.

Yöntem doğrudan: Katılımcıların duygusal kutuplaşma düzeyini deneysel olarak düşürüp, sonra bunun ne değiştirdiğine bakmak. Ölçülen sonuçlar arasında rakiplerden kaçınma ve ayrımcılık, saldırganlığa destek, siyasal uzlaşmaya isteksizlik, demokratik normlara destek, demokrasiden memnuniyetsizlik ve siyasal katılım vardı.

Sonuçlar üç katmanlı.

Birincisi: Müdahale, dokuz ülkenin altısında kutuplaşmayı gerçekten azalttı.

İkincisi: Azaldığı yerlerde, kişilerarası ilişkilerde anlamlı bir iyileşme ve — son dönem ABD çalışmalarının aksine — demokratik normlara destekte artış görüldü.

Üçüncüsü, ve en önemlisi: Etki ülkeden ülkeye değişti. Yazarların ihtiyatlı ifadesiyle, duygusal kutuplaşmanın sonuçları "daha önce anlaşıldığından daha bağlama bağlı" olabilir.

Bu neden rahatsız edici bir bulgu?#

Çünkü kolay reçeteyi elimizden alıyor.

"Kutuplaşmayı azaltırsak demokrasi kurtulur" cümlesi, siyasal iletişim endüstrisinin son on yılda en çok sattığı cümle. Bu araştırma onu tam olarak yanlışlamıyor — ama koşullu hâle getiriyor.

Aynı müdahale, İsveç'te işe yarayıp ABD'de yaramıyorsa, belirleyici olan yurttaşların duyguları değil; o duyguların içinde dolaştığı kurumsal yapı.

Seçim sistemi. Parti sayısı. Medya düzeni. Yargının konumu. Federal yapı. Anayasa mahkemesinin yetkileri.

Yani mesele psikolojik değil, kurumsal.

Kurumlar gerçekten fark ediyor mu?#

Ediyor — ve bunun ampirik kanıtı var.

Uluslararası IDEA'nın 2025 Küresel Demokrasi Raporu, iki ülkeyi öne çıkarıyor.

Brezilya, 2022 seçiminin ardından 2022-2024 arasında demokrasi kalitesini ölçen on faktörde iyileşme kaydetti — özellikle etkin parlamento ve yargı bağımsızlığı başlıklarında.

Polonya, 2023 seçiminin ardından altı faktörde ilerledi: haklar, hukuk devleti ve temsil.

Her iki durumda da aynı mekanizma çalıştı: Yeni bir hükümetin seçilmesi, yıllardır süren bir aşınmayı — yürütmenin şişmesi, hukuk devletinin ve yargı bağımsızlığının zayıflatılması, medya üzerindeki baskı, sivil toplum alanının daraltılması — durdurdu.

Ders açık: Seçimler yalnızca demokrasinin aşındığı yer değil; onarıldığı yer de olabilir.

Ama tablonun tamamı iyimser değil. Aynı rapora göre temsil — altı göstergenin birleşimi — 2001'den bu yana en düşük düzeyine indi; 2024'te bu kategoride gerileyen ülke sayısı ilerleyenin yedi katıydı.

Kritik ayrım: çoğunluk mu, demokrasi mi?#

Bu noktada, sitemizde bugün ayrıca ele aldığımız Meksika yargı seçimleri dosyası devreye giriyor.

Meksika 2025'te, dünyada ilk kez, ulusal düzeydeki bütün yargıçlarını halk oyuyla seçti. Bu, "daha fazla halk iradesi" demek. Peki daha fazla demokrasi demek mi?

Cevap tartışmalı — ve tartışmanın kendisi, demokrasinin iki farklı ilkeden oluştuğunu hatırlatıyor.

Çoğunluk yönetimi: Kararları çoğunluk verir.

Sınırlı iktidar: Çoğunluk, kendi gücünü sınırlayan kurumları da kabul eder.

Bu ikisi her zaman aynı yöne çekmez. Ve bir demokrasi, ikincisini birincisi adına feda ettiğinde, genellikle bunu "demokratikleşme" diye adlandırır.

Asıl kırılma noktası#

Demokrasinin ölümcül hastalığı görüş ayrılığı değil. Düşmanlaştırma.

Kırılma dört aşamada ilerliyor ve her aşama bir öncekini normalleştiriyor:

"Yanılıyorsun." — Bu demokratik.

"Sen bu ülkeye ait değilsin." — Burada eşik aşılıyor.

"Senin seçilmen meşru değil." — Kurumsal norm çöküyor.

"Senin haklarını kaldırmak meşrudur." — Rejim değişmiş demektir.

İlk cümle ile son cümle arasında hiçbir anayasa değişikliği gerekmiyor. Yalnızca alışkanlıkların değişmesi yeterli.

Dört cümle#

Bugünün demokratik normları belki dört cümlede özetlenebilir.

Rakibim yanılıyor olabilir.

Rakibim iktidara gelebilir.

Rakibim iktidara gelirse onu demokratik yollarla değiştirebilirim.

Bu yüzden rakibimin haklarını korumak, kendi haklarımı korumaktır.

Dördüncü cümle, ilk üçünün mantıksal sonucu. Ve pratikte en zor olanı.

Çünkü bugün kendi grubunuzun kazanması için askıya aldığınız bir norm, yarın kaybettiğinizde ihtiyaç duyacağınız normdur.

Rawls'ın "cehalet peçesi" düşünce deneyinin siyasal pratikteki karşılığı budur: Kuralları, hangi tarafta olacağınızı bilmeden seçmek.

Ve nihayet#

2024, dünyada 74 ulusal seçimin yapıldığı olağanüstü bir seçim yılıydı. Sandıklar kuruldu, oylar sayıldı.

Yine de temsil ölçütü yirmi beş yılın en düşük seviyesine indi.

Bu, "seçim yapıldı mı?" sorusunun artık yeterli olmadığını gösteriyor.

Yirmi birinci yüzyıl demokrasisinin gerçek sınavı sandığa gitmek değil:

Sandıkta kaybettiğimiz gün demokrat kalabilmek.