Avrupa seçim yapay zekâsını yüksek riskli ilan etti — ve kuralı altı gün kala erteledi

Avrupa Birliği Yapay Zekâ Yasası'nın Ek III listesinde şöyle bir madde var:

Bir seçimin ya da referandumun sonucunu veya seçmenlerin oy verme davranışını etkilemeye yönelik yapay zekâ sistemleri — yüksek riskli.

Bu, hukuki olarak ciddi bir nitelendirme. Yüksek riskli sayılan bir sistem için sağlayıcının risk yönetim sistemi kurması, teknik dokümantasyon tutması, kalite yönetim sistemi işletmesi, uygunluk değerlendirmesi yaptırması ve AB veri tabanına kayıt olması gerekiyor.

Bu yükümlülüklerin başlama tarihi 2 Ağustos 2026 idi.

Başlamadı.

Altı gün#

Regulation (EU) 2026/1744 — kamuoyunda Digital Omnibus on AI olarak bilinen düzenleme — Resmî Gazete'de 24 Temmuz 2026'da yayımlandı ve 27 Temmuz 2026'da yürürlüğe girdi.

Orijinal tarihten altı gün önce.

Getirdiği değişiklik: Ek III kapsamındaki bağımsız yüksek riskli sistemler için yükümlülükler 2 Aralık 2027'ye ertelendi. Ek I'deki düzenlenmiş ürünlere gömülü yapay zekâ için tarih 2 Ağustos 2028.

Komisyon'un gerekçesi teknik: Ulusal yetkili otoritelerin atanmasında gecikmeler yaşandı; uyumlaştırılmış standartlar ve uyum araçları tamamlanamadı. Yükümlülükleri, uyulmasını mümkün kılan altyapı hazır olmadan başlatmak anlamsız olurdu.

Bu gerekçe savunulabilir. Ama zamanlamanın yarattığı tabloyu değiştirmiyor.

Ertelenmeyenler#

Tabloyu doğru kurmak için ne kaldığını da söylemek gerekiyor, çünkü "AB kuralı kaldırdı" özeti yanlış olur.

Madde 50 — şeffaflık ve etiketleme. Yapay zekâ tarafından üretilen ya da değiştirilen içeriğin işaretlenmesi yükümlülüğü 2 Ağustos 2026'da yürürlüğe girdi ve ertelenmedi. Deepfake içeriklerin açıkça belirtilmesi bu maddenin kapsamında.

Madde 5 — yasaklı uygulamalar. Bilinçaltı teknikleriyle davranış manipülasyonu, kırılganlıkların istismarı ve sosyal puanlama gibi uygulamalar Şubat 2025'ten beri yasak.

Genel amaçlı yapay zekâ sağlayıcı yükümlülükleri. Ağustos 2025'ten beri uygulanıyor.

Yani bir kampanya, ürettiği sentetik videoyu etiketlemek zorunda. Ama o videoyu üreten sistemin risk değerlendirmesinden geçmesi zorunlu değil — en az on beş ay daha.

Etiketleme yeterli mi?#

Burası, haberin felsefi olarak ilginç kısmı.

Erteleme sonrası ayakta kalan rejim, tek bir varsayıma dayanıyor: Bilgilendirilmiş yurttaş kendini korur.

İçerik yapay zekâ ürünüyse söylenir; seçmen bunu bilir; ona göre değerlendirir.

Sitemizde bugün ayrıca ele aldığımız politik yapay zekâ dosyasında aktardığımız bulgu tam da bu varsayımı hedef alıyor: UC Irvine'dan epistemolog Cailin O'Connor'a göre bir seçmen reklamın sentetik olduğunu bilse bile duygusal etki kalıcı olabiliyor.

Bunu ciddiye alırsak, etiketleme rejimi bir çözüm değil, bir sorumluluk devri olur: Zarar önlenmiş olmaz; zarardan korunma yükümlülüğü, sistemi kurandan onu izleyene aktarılır.

Bu tam olarak yeni bir tartışma değil. Sigara paketlerindeki uyarılardan gıda etiketlerine kadar, düzenleme kuramının klasik gerilimlerinden biri: Bilgilendirme mi, sınırlama mı?

Aradaki fark şu ki sigara paketini okuyan kişi kendi kararını verir. Kişiselleştirilmiş bir siyasal mesaj, kararın verildiği zemini biçimlendirir.

Alexy açısından bakmak#

Sitemizde bu hafta ele aldığımız Robert Alexy dosyasında anlattığımız orantılılık sınaması, bu ertelemeyi değerlendirmek için kullanılabilir bir çerçeve sunuyor.

Elverişlilik: Erteleme, hedeflenen amaca — uygulanabilir bir düzenleme rejimine — hizmet ediyor mu? Standartlar hazır değilse, evet.

Gereklilik: Aynı amaca, korumayı daha az zayıflatan bir yolla ulaşılabilir miydi? Örneğin yalnızca seçimle ilgili sistemleri kapsam dışı bırakmayan, kademeli bir geçiş takvimi mümkün müydü? Bu soru kamuoyunda yeterince tartışılmadı.

Dar anlamda orantılılık: Feda edilen — bir seçim yılında seçmen davranışını hedefleyen sistemlerin denetimsiz kalması — ile kazanılan — sağlayıcılar için uyum kolaylığı — arasında makul bir denge var mı?

Alexy'nin ısrarı, bu sorulara verilen cevapların açıkça yazılması gerektiğiydi. Ertelemenin gerekçesinde teknik zorluklar ayrıntılı biçimde yer alıyor; korumanın gecikmesinin bedeli ise çok daha az.

Ölçek sorunu#

Bir başka boyut daha var ve genellikle atlanıyor.

AB'nin düzenlediği şey, sistemleri piyasaya sürenlerdir. Ama seçim döneminde sentetik içerik üreten aktörlerin önemli bir kısmı sağlayıcı değil, kullanıcı. Ücretsiz araçlarla, dakikalar içinde, kimliği belirsiz sayfalar üzerinden.

Macaristan örneğinde, Fidesz'in videosuna benzeyen içeriklerin kimliği belirsiz bir sayfa üzerinden reklam olarak yayıldığı belgelendi.

Bir sağlayıcıya risk yönetim sistemi kurdurabilirsiniz. Bir anonim Facebook sayfasına kurduramazsınız.

Bu, düzenlemenin işe yaramayacağı anlamına gelmiyor. Ama düzenlemenin nereye yerleşeceği sorusunu açıyor: üretim noktasına mı, dağıtım noktasına mı?

Türkiye açısından#

Türkiye AB Yapay Zekâ Yasası'na tabi değil. Ancak iki nedenle bu gelişme takip edilmeli.

Birincisi, AB düzenlemeleri tarihsel olarak sınırlarının ötesine yayılıyor — veri koruma alanında yaşandığı gibi. Küresel platformlar tek bir uyum standardı kurmayı tercih ediyor.

İkincisi ve daha önemlisi: Erteleme kararının kendisi, hukukun teknolojiyi izleme kapasitesi hakkında bir veri. Avrupa Birliği, dünyanın en kapsamlı yapay zekâ düzenlemesini yazdı, dört yıla yakın hazırlandı ve yine de zamanında uygulayamadı.

Bu, kötü niyetin değil, hızın sonucu.

Kapanış#

Bir kural yazmak ile bir kuralı işletmek arasındaki mesafe, hukuk felsefesinin en eski konularından biri.

Ek III'te "seçim yapay zekâsı yüksek risklidir" yazıyor. Bu cümle 2026'da da doğruydu, 2027'de de doğru olacak.

Değişen tek şey, cümlenin ne zaman bağlayıcı olduğu.

Ve seçimler, kuralın beklediği tarihi beklemiyor.