2026 Rolf Schock Mantık ve Felsefe Ödülü Bas van Fraassen'in

Mantık ve felsefe alanının en yüksek ödüllerinden biri sayılan Rolf Schock Ödülü'nün 2026 sahibi belli oldu: Princeton Üniversitesi'nden emekli felsefe profesörü Bastiaan "Bas" van Fraassen.

Gerekçede, van Fraassen'in "mantıksal ampirizmin ötesine kararlı biçimde geçen, çağdaş bilim felsefesini derinden etkileyen ve bilimsel gerçekçilik tartışmasını biçimlendiren ikna edici bir ampirist yaklaşım geliştirmesi" gösterildi.

Ödül 600 bin İsveç kronu (yaklaşık 66 bin ABD doları) değerinde.

Yapıcı ampirizm nedir?#

Van Fraassen'in 1980 tarihli The Scientific Image kitabı, bilim felsefesinde bir dönemi kapattı, bir başkasını açtı.

O tarihe kadar tartışma iki uç arasında sıkışmıştı. Gerçekçiler, başarılı bilimsel kuramların doğru olduğunu ve elektronlar gibi gözlenemeyen varlıkların gerçekten var olduğunu savunuyordu. Mantıksal ampiristler ise gözlenemeyenlerden söz eden ifadelerin anlamsız ya da kısaltma olduğunu ileri sürüyordu.

Van Fraassen üçüncü bir yol önerdi. Ona göre bilimsel kuramlar anlamlıdır — elektron dediğimizde gerçekten elektron kastediyoruzdur, kısaltma yapmıyoruzdur. Ama bir kuramı kabul etmek, onun doğru olduğuna inanmak zorunda değildir.

Bilimin amacı, ona göre doğruluk değil ampirik yeterliliktir: Kuramın gözlenebilir olgular hakkında söyledikleri doğru olsun, yeter. Gözlenemeyenler hakkındaki iddialar konusunda ise inanç askıya alınabilir.

Bu konuma yapıcı ampirizm (constructive empiricism) adı verildi.

Neden önemli?#

Van Fraassen'in hamlesi, "bilime güvenmek" ile "bilimin her söylediğinin gerçek olduğuna inanmak" arasına bir ayrım koyar. Bilim insanı kuramı kullanır, geliştirir, ona dayanarak köprü kurar — ama kuramın betimlediği görünmez dünyanın aynen öyle olduğuna inanmak zorunda değildir.

Eleştirmenler bu ayrımın sürdürülemez olduğunu söyler: Gözlenebilir ile gözlenemeyen arasındaki sınır keyfîdir; çıplak gözle görülen ile mikroskopla görülen arasında ilkesel bir fark yoktur.

Tartışma sürüyor. Sitemizde daha önce aktardığımız helyum örneği — 1868'de gökyüzünde, yıllar sonra yeryüzünde bulunan element — tam da bu tartışmanın ders kitabı örneklerinden biridir.

Rolf Schock Ödülleri#

Ödüller, 1986'da ölen İsveçli filozof ve sanatçı Rolf Schock'un vasiyetiyle kuruldu. Dört dalda veriliyor: mantık ve felsefe, matematik, görsel sanatlar ve müzik. Mantık ve felsefe dalını daha önce Willard Van Orman Quine, Saul Kripke, Thomas Nagel, Derek Parfit ve Ruth Millikan gibi isimler almıştı.