Hayatın anlamı yok, hayatın anlamları var: Rivka Weinberg'in 'The Meaning of It All'u

"Hayatın anlamı nedir" sorusu, felsefenin popüler imgesinin merkezinde durur ve akademik felsefenin uzun süre uzak durduğu bir sorudur. Son yirmi yılda bu değişti: Susan Wolf, Thaddeus Metz, Kieran Setiya ve başkaları, soruyu analitik felsefenin araçlarıyla yeniden açtı. Scripps College'da felsefe profesörü ve Mary W. ve J. Stanley Johnson Beşeri Bilimler Kürsüsü sahibi Rivka Weinberg'in Oxford University Press'ten bu yıl çıkan The Meaning of It All: Ultimate Meaning, Everyday Meaning, Cosmic Meaning, Death, and Time kitabı, bu tartışmaya hem analitik titizlik hem de nadir bir dürüstlükle katılıyor: Sorunun bazı versiyonlarının cevabı yok; ve bunu kabul etmek, hayatı yaşamanın bir yolu.

Üç tür anlam#

Weinberg'in ana hamlesi ayrım yapmak. "Anlam" tek bir şey değildir; en az üç türü vardır ve bunlardan bazıları ulaşılabilir, bazıları değildir. Nihai anlam (ultimate meaning), bir hayatı yaşamanın ve sürdürmenin "amacı"dır: Bütün bir hayatın, bir noktası, bir hedefi, bir gerekçesi var mıdır? Weinberg'e göre yoktur ve olamaz; bu, yapısal olarak imkânsız bir talep. Bir hayatın içindeki etkinliklerin amaçları vardır, ama hayatın kendisinin, o etkinliklerin toplamının, dışında bir amacı olamaz; "neden yaşıyorum" sorusu, "neden bu kitabı yazıyorum" sorusuna benzemez, çünkü ikincisinin cevabı hayatın içinde bulunurken birincisininki hayatın dışında aranır ve orada hiçbir şey yoktur. Kozmik anlam, hayatımızın evrenin büyük resminde bir yeri olup olmadığı sorusu: Weinberg'e göre bu da hayal kırıklığıyla sonuçlanır; evrenin bize bir rol biçtiğine dair bir kanıt yoktur ve olsaydı bile bu, bizim anlam ihtiyacımızı karşılamazdı. Gündelik anlam (everyday meaning) ise mümkündür ve yeterlidir: İlişkiler, projeler, bağlılıklar, sevilen şeyler, anlamlı bulunan etkinlikler. Weinberg'in tezi, anlamlı bir hayatın "zamanın doluluğu içinde yaşanan, acıyı kabul eden, trajik kayıpları ve sınırları tanıyan ve gündelik anlamdan olabildiğince yararlanan" bir hayat olduğu.

Ölüm ve zaman#

Kitabın en özgün bölümü, ölüm üzerine. Felsefe tarihinde ölüm, hayatın anlamı sorusuyla iki karşıt biçimde bağlanmıştır: Kimi, ölümün her şeyi anlamsız kıldığını (Tolstoy'un İtiraflar'ındaki kriz); kimi, ölümün hayata değerini verdiğini (Heidegger'in "ölüme doğru varlık"ı, Bernard Williams'ın ölümsüzlüğün sıkıcılığı üzerine "Makropulos Vakası") savunmuştur. Weinberg ikisini de reddediyor: Ölüm, hayatı ne daha anlamlı ne daha anlamsız kılar. Anlam için gerekli olan şey ölüm değil, zamandır; ve zaman, anlamı hem mümkün kılan hem de aşındıran şeydir. Projeler zaman içinde gerçekleşir, ilişkiler zaman içinde kurulur; ama aynı zaman, çabalarımızın ve bağlılıklarımızın meyvelerini yıpratır, unutturur, siler. Bu "acı-tatlı" gerçek, Weinberg'e göre, kaçınılacak değil kabullenilecek bir şeydir; ve kabullenmek, nihai anlam arayışının yarattığı boşluğu doldurmasa da onunla birlikte yaşamayı öğretir.

Neden şimdi okunmalı?#

Kitap, felsefenin bu hafta andığı iki isimle diyalog içinde okunabilir. Schopenhauer, ölüm yıldönümü 21 Eylül, hayatın anlamı sorusuna modern felsefede ilk sistematik olumsuz cevabı vermişti: Yaşama istemi amaçsızdır, acı kuraldır, tek kurtuluş istemenin yadsınmasıdır. Weinberg, Schopenhauer'ın "nihai anlam yok" teşhisini paylaşıyor, ama sonucunu reddediyor: Nihai anlamın yokluğu, gündelik anlamın değersizliği demek değildir; istemenin yadsınması değil, zamanın içinde istemek, cevaptır. Freud ise, ölüm yıldönümü 23 Eylül, Marie Bonaparte'a yazdığı mektupta "bir insan hayatın anlamını ve değerini sorgulamaya başladığı anda hastadır" demişti. Weinberg'in kitabı, bu iki karamsarlık arasında, soruyu sormanın hastalık olmadığını ama cevabın da beklendiği yerde bulunmadığını söyleyen bir üçüncü yol. Weinberg'in önceki kitabı The Risk of a Lifetime (2016), çocuk sahibi olmanın etiği üzerineydi; yeni kitap, aynı soğukkanlı ve şefkatli üslupla, var olmanın kendisine bakıyor. Kitap, New Books Network'te yazarla yapılan bir söyleşiyle birlikte dinlenebilir.