Raymond Geuss'tan 'Kaostaki İzler': yönünü bulamayan felsefeye övgü

Çağdaş siyaset felsefesinin büyük bölümü tek bir soruyla çalışır: Adil bir toplum nasıl olmalıdır?

Raymond Geuss kırk yıldır bu sorunun kendisine itiraz ediyor.

Cambridge Üniversitesi'nde uzun yıllar ders veren Geuss, siyaset felsefesinin ahlaklaştırılmasına yönelik en ısrarlı eleştirmen. Düşüncesi Marx, Nietzsche, Weber ve Frankfurt Okulu ile kurulmuş bir hesaplaşmadan çıkıyor.

Polity'den çıkan yeni derlemesi Tracks in Chaos: Philosophical Orientation and Political Reflection, bu itirazın son hâli.

Başlıktaki imge#

Kitabın adı Heidegger'e gönderme yapıyor: Holzwege — orman yolları.

Almanca deyimde auf dem Holzweg sein, "yanlış yolda olmak" demektir. Heidegger bu imgeyi kullanırken ikili anlamı korumuştu: Orman yolları oduncuların açtığı, ormanın içine giren ve çoğu zaman hiçbir yere çıkmayan patikalardır. Ama yol olmalarının nedeni yürünmüş olmaları.

Geuss'un tezi bu imgede toplanıyor: Felsefi yönelim, önceden çizilmiş bir haritayla değil, arazide yürüyerek kurulur.

İtiraz nereye?#

Geuss'un hedefi, Rawls'tan bu yana egemen olan bir çalışma biçimi.

O modelde siyaset felsefesi şöyle işler: Önce adaletin ilkeleri belirlenir — ideal koşullarda, tarafsız bir bakış açısından. Sonra gerçek dünya bu ilkelere göre değerlendirilir.

Geuss'a göre bu sıralama yanlış. Çünkü:

Birincisi, siyasal sorular ahlaki sorulara indirgenemez. Siyasette belirleyici olan şey neyin doğru olduğu değil, kimin neyi yapabildiğidir. İktidar ilişkilerini hesaba katmayan bir kuram, kendi tarafsızlığını da göremez.

İkincisi, "ideal koşullar" diye bir yerden bakmak mümkün değildir. Her kuram belirli bir tarihsel konumdan yazılır ve o konumun sorunlarını evrensel sanır.

Üçüncüsü, ahlaki dil siyasette çoğu zaman bir örtüdür. Bir politikanın "adalet" adına savunulması, onu savunanın çıkarını görünmez kılabilir.

Bu yüzden Geuss'un önerdiği yaklaşım gerçekçi (realist): Tarihsel anlayışa ve iktidarın toplumsal hayatta nasıl işlediğine dikkat etmek.

Kitabın kapsamı#

Derleme, felsefe, siyaset ve toplum kuramı üzerine yazıları bir araya getiriyor. Başlıklar arasında siyasal gerçekçilik, siyasette düşünüm, evrenselcilik, dayanışma, ütopik özlemler ve korkunun sansürü besleyen rolü var.

Son başlık özellikle güncel. Sansürün gerekçesi genellikle ahlaki dille kurulur: koruma, saygı, güvenlik. Geuss'un sorduğu şu: Bu gerekçelerin altındaki duygulanım korkuysa, ahlaki gerekçelendirmeyi ne kadar ciddiye almalıyız?

Bu soru, sitemizde bu ay aktardığımız Texas A&M'de Platon'un Şölen'inin müfredattan çıkarılması vakasıyla doğrudan kesişiyor.

Sonuç: eksikliği kabul etmek#

Kitabın vardığı yer, bir program değil bir tutum.

Geuss'a göre yönelim arayışında eksikliği, olumsallığı ve çoğulluğu kabul etmeyi öğrenmek gerekiyor. Yani: Tam bir harita olmayacak. Tutarlı ve kapalı bir sistem olmayacak. Her sorunun tek bir doğru yanıtı olmayacak.

Bu, ilk bakışta karamsar görünür. Ama Geuss'un kendi tanımı farklı: yanılsamasız ama umutla canlandırılmış bir eleştirel kuram.

Yayıncının vurguladığı ifade şu: Yazılar, felsefeyi gerçek insan mücadelesine yeniden bağlayacak bir yol açmayı hedefliyor.

Geuss'un yeri#

Geuss, çağdaş siyaset felsefesinde rahatsız edici bir konumda duruyor.

Analitik siyaset felsefesi onu fazla tarihselci buluyor; kıta geleneği ise fazla analitik. İki tarafın da tam olarak sahiplenmediği bir yerde çalışıyor — ve bu, muhtemelen bilinçli bir tercih.

Philosophy and Real Politics (2008) ile Outside Ethics (2005) en çok okunan kitapları. Sitemizde bu ay ele aldığımız Axel Honneth ve Lea Ypi dosyalarıyla birlikte okunduğunda, çağdaş siyaset felsefesindeki hat farkları belirginleşiyor: Honneth normatif yeniden inşayı, Ypi Kantçı evrenselciliği savunurken Geuss ikisine de mesafeli.

Künye#

• Yazar: Raymond Geuss
• Özgün adı: Tracks in Chaos: Philosophical Orientation and Political Reflection
• Yayınevi: Polity, 2026
• ISBN: 9781509573431

Geuss'un Kamu Felsefesi ve Gerçek Siyaset Türkçede bulunuyor. Tracks in Chaos için henüz çeviri duyurusu yapılmadı.