Felsefe Tarihinde Bugün — 8 Ağustos: Arnauld'nun ölümü, Hutcheson'ın doğumu

8 Ağustos 1694, felsefe tarihinde iki olayın aynı güne düştüğü ender tarihlerden biri: Bir düşünür ölürken bir başkası doğuyor.

Antoine Arnauld (1612 – 8 Ağustos 1694)#

Fransız teolog ve filozof Arnauld, Paris yakınlarındaki Port-Royal manastırı çevresinde toplanan Jansenist hareketin en güçlü kalemiydi. Ama felsefe tarihinde adı iki ayrı katkıyla anılır.

Port-Royal Mantığı. Pierre Nicole ile birlikte yazdığı La Logique ou l'art de penser (1662), yüz elli yıl boyunca Avrupa'da mantık öğretiminin standart kitabı oldu. Kitabın yeniliği, mantığı kısır kıyas alıştırmalarından çıkarıp doğru düşünmenin sanatı olarak sunmasıydı. Bugün hâlâ kullanılan bir ayrımı — bir kavramın kaplamı ile içlemi arasındaki ayrımı — yaygınlaştıran da bu kitaptır.

Descartes'a itirazlar. Arnauld, Descartes'ın Meditasyonlar'ına yöneltilen itirazların dördüncüsünü yazdı. Orada dile getirdiği eleştiri bugün "Kartezyen çember" adıyla anılır: Descartes, açık ve seçik algılarımızın doğruluğunu Tanrı'nın varlığıyla temellendiriyor; ama Tanrı'nın varlığını da açık ve seçik algılarla kanıtlıyorsa, kanıt kendi kuyruğunu ısırmış olmuyor mu?

Arnauld ayrıca Leibniz ve Malebranche ile de uzun yazışmalar yürüttü. On yedinci yüzyıl felsefesi büyük ölçüde bu mektuplarda şekillendi.

Francis Hutcheson (8 Ağustos 1694 – 1746)#

Aynı gün doğan İskoç filozof Francis Hutcheson, İskoç Aydınlanması'nın kurucu adlarından sayılır. Glasgow Üniversitesi'nde ahlak felsefesi kürsüsünü yürüttü; Adam Smith onun öğrencisiydi.

Hutcheson'ın merkezi kavramı ahlaki duyudur. Ona göre iyiyi kötüden ayırma yetimiz, çıkar hesabından ya da soyut akıl yürütmeden türemez. Tıpkı gözün rengi görmesi gibi, insanda erdemi doğrudan onaylayan bir duyu vardır. Bir davranışı "iyi" bulduğumuzda, önce bir çıkar hesabı yapıp sonra onaylamayız; onay kendiliğinden gelir.

Bu görüş Thomas Hobbes'un insan doğası tablosuna açık bir karşı çıkıştı. Hutcheson'ın bir cümlesi ise çok daha uzun yaşadı: "En büyük mutluluğu en çok sayıda insana sağlayan eylem en iyisidir." Faydacılığın klasik formülü, Jeremy Bentham'dan yarım yüzyıl önce burada dile gelmişti.