Felsefe Tarihinde Bugün — 16 Ağustos: İlk transatlantik telgraf mesajı

16 Ağustos 1858'de Britanya, Atlas Okyanusu'nun dibine döşenen kablo üzerinden Amerika Birleşik Devletleri'ne ilk resmî mesajı gönderdi. Kraliçe Victoria, Başkan James Buchanan'ı kablonun tamamlanması dolayısıyla kutluyordu.

Mesajın iletilmesi on yedi saat sürdü. Kablo birkaç hafta sonra bozuldu ve kalıcı hat ancak 1866'da kuruldu. Yine de o gün bir eşik aşıldı.

İletişim ulaşımdan koptu#

O tarihe kadar bir haberin bir yerden başka yere gitmesi, bir insanın ya da bir geminin oraya gitmesiyle aynı şeydi. Haber, taşıyıcısının hızıyla yol alırdı. Roma'nın posta yolları ile on dokuzuncu yüzyılın yelkenlisi arasında büyüklük sırası bakımından fark yoktu.

Telgraf bu bağı kopardı. Mesaj artık taşınmadan gidebiliyordu.

Bu, felsefe açısından mekân ve zaman kavrayışında bir kırılmadır. "Aynı anda" ifadesi, ilk kez okyanusun iki yakası için anlamlı hâle geldi. Farklı yerlerdeki iki olayın eşzamanlılığı, bir kuşak sonra Einstein'ın özel görelilik kuramında doğrudan bir fizik sorusuna dönüşecekti — ve o tartışmanın pratik zemininde telgraf hatlarıyla senkronize edilen saatler vardı.

Standart zamanın doğuşu#

Telgrafın ikinci sonucu daha gündeliktir. Her kentin kendi öğle vaktine göre saati varken, birbirine bağlı hatlar ortak bir zaman ölçüsünü zorunlu kıldı. Zaman dilimleri, demiryolu ve telgraf ağlarının pratik ihtiyacından doğdu.

Yani "saat kaç?" sorusunun tek bir yanıtı olması, doğanın değil altyapının sonucudur.

Yakınlık gerçekten arttı mı?#

Dönemin coşkulu yorumları, telgrafın uluslar arasında yanlış anlamayı bitireceğini ve savaşları imkânsız kılacağını yazıyordu. Altmış yıl sonra Birinci Dünya Savaşı çıktı; hem de telgrafla koordine edilerek.

Bu tecrübe, teknoloji felsefesinin tekrar eden bir dersini verdi: Bir iletişim aracının hızlanması, iletişimin niteliğini kendiliğinden iyileştirmiyor. Aynı tartışma telefon, radyo, televizyon ve internet için de yapıldı — her defasında aynı umutla ve aynı hayal kırıklığıyla.

Bugün sosyal medya üzerine yürüyen tartışmanın, 1858'de kurulan bu hattın devamı olduğunu görmek zor değil.