Felsefe Tarihinde Bugün — 13 Ağustos: Jeremy Taylor'ın ölümü

İngiliz din adamı ve yazar Jeremy Taylor, 13 Ağustos 1667'de İrlanda'nın Lisburn kentinde, elli üç yaşında öldü. 1613'te Cambridge'de vaftiz edilmişti.

İç savaşın içinde yazmak#

Taylor'ın verimli dönemi, İngiltere'nin en çalkantılı yıllarına denk düşer. İç savaş, kralın idamı, Cromwell yönetimi — dinsel farklılığın doğrudan siyasal şiddete dönüştüğü bir çağ.

Bu ortamda yazdığı The Liberty of Prophesying (1647), erken dönem hoşgörü metinleri arasında sayılır. Argümanı bugün de tanıdık gelen bir epistemolojik alçakgönüllülüğe dayanır: İnsan aklı, tartışmalı teolojik sorularda kesinliğe ulaşamaz. Kesin olmayan bir konuda başkasını zorlamak ise akla da vicdana da aykırıdır.

Vicdanın kuralları#

Taylor'ın felsefe açısından asıl ilginç yapıtı Ductor Dubitantium'dur (1660). Kitabın konusu kazuistiktir: Genel ahlak ilkelerinin tek tek durumlara nasıl uygulanacağı sorunu.

Kazuistik bugün çoğu zaman olumsuz bir çağrışım taşır — kuralı eğip bükme sanatı gibi. Oysa asıl işlevi başkaydı: İlkeler soyuttur, hayat ise ayrıntıyla doludur. "Yalan söyleme" kuralı açıktır; ama bir insanın canını kurtarmak için söylenen yalan? İki ödev çarpıştığında ne yapılır?

Taylor'ın yanıtı vicdanı merkeze alır. Ona göre vicdan, dışarıdan gelen bir buyruk listesi değil; failin kendi durumu hakkında verdiği pratik yargıdır. Kural bilgisi bu yargının malzemesidir, yerine geçemez.

Bugüne uzanan hat#

Bu tartışma kapanmadı, yalnızca yer değiştirdi. Tıp etiği, hukuk etiği ve yapay zekâ etiğinde bugün sorulan soru aynıdır: Genel bir ilke, karşılaştığımız somut duruma nasıl uygulanır — ve uygulamayı yapan yargı gücünün kendisi nasıl eğitilir?

Taylor'ın düzyazısı ayrıca İngiliz edebiyatının klasikleri arasında sayılır; Holy Living ve Holy Dying uzun süre yalnızca dinsel metin olarak değil, üslup örneği olarak da okundu.