Chomsky konuşamıyor, tartışma sürüyor: The Monist ekimde özel sayı çıkarıyor

Bir düşünürün hâlâ canlı olup olmadığının en iyi ölçütü, kendisinin konuşuyor olması değildir.

Başkalarının onunla tartışmaya devam ediyor olmasıdır.

Noam Chomsky Haziran 2024'te ağır bir beyin kanaması geçirdi. Uzun bir hastane sürecinin ardından, eşinin memleketi olan Brezilya'da tedavisini evde sürdürüyor. Konuşmakta güçlük çekiyor. Kamusal tartışmadan fiilen çekildi. Doksan yedi yaşında.

Ve tam bu dönemde, felsefe dünyasının en eski dergilerinden biri, tümüyle onun düşüncesine ayrılmış bir sayı hazırlıyor.

The Monist, Ekim 2026'da Chomsky özel sayısını yayımlıyor. Konuk editörlüğünü John Collins (East Anglia Üniversitesi) yürütüyor.

Neden bu bir haber?#

Çünkü özel sayının kapsamı, Chomsky'nin bir dilbilim tarihi figürü olarak değil, hâlâ tartışılan bir filozof olarak ele alındığını gösteriyor.

Sayının davet ettiği başlıklar şunlar: Quine ile tartışması, davranışçılık, doğalcılık, dilsel içselcilik, anlam, bilinç, temsil — ve Putnam, Kripke, Davidson, Dummett, Searle ile Dennett'e karşı geliştirdiği konumlar.

Bu bir anma dosyası değil. Bir hesaplaşma dosyası.

Derginin şimdiden yayımladığı çalışmalar da bunu doğruluyor. Ryan M. Nefdt'in "Chomsky, Naturalism, and Conceptual Engineering" başlıklı makalesi, Chomsky'nin yetmiş yılı aşan katkısını, felsefenin son yıllardaki en canlı alanlarından biri olan kavram mühendisliği üzerinden yeniden okuyor.

Bir diğeri daha da doğrudan: "Large Language Models and the Rationalist-Empiricist Debate."

Asıl kavga hiç dilbilim kavgası değildi#

Bu ikinci başlık, Chomsky'yi anlamanın anahtarını veriyor.

Chomsky'nin Skinner ve Quine ile girdiği tartışmalar, bugün çoğu okur tarafından "dilbilim içi bir teknik anlaşmazlık" olarak hatırlanıyor.

Değildi.

O tartışmalar, on yedinci yüzyıldaki akılcılık-deneycilik kavgasının yirminci yüzyıl versiyonuydu.

Deneyci konum: Zihin başlangıçta boştur; bilgi deneyimden gelir; öğrenme, genel amaçlı çağrışım mekanizmalarıyla açıklanabilir.

Chomsky'nin itirazı ampirikti ve tek bir gözleme dayanıyordu: Çocuğun maruz kaldığı veri, edindiği dil bilgisini açıklamaya yetmez.

Çocuk hiç duymadığı cümleleri kurar. Hiç örneği verilmemiş yapıların yanlış olduğunu bilir. Ve bunu, kimse ona düzeltme yapmadan, üç dört yılda başarır.

Chomsky'nin sonucu: İnsan zihni, dilsel yapıyı keşfetmesini mümkün kılan türe özgü bir donanıma sahip olmalıdır.

Buna uyarımın yoksulluğu argümanı denir. Ve Descartes'tan Humboldt'a uzanan bir hattı, yirminci yüzyıl biliminin diline tercüme eder.

Evrensel dilbilgisi ne demek değildi#

En çok çarpıtılan kavram bu.

Popüler versiyon: "Beynimizde doğuştan bir dilbilgisi vardır."

Chomsky'nin kastettiği bu değildi. Sorusu, birbirinden son derece farklı dillerin altında hangi hesaplama ve temsil ilkelerinin ortak olduğuydu.

Nitekim program zaman içinde defalarca değişti: dönüşümsel-üretici dilbilgisi, ilkeler ve parametreler, minimalist program. Chomsky kendi kuramını en çok kendisi yıktı.

Sitemizde bu hafta ele aldığımız Michael Devitt dosyasında anlattığımız gibi, Chomsky'nin dilbilimi ampirik bir doğa bilimi sayan tutumu, dil felsefesindeki doğalcı kanadın da beslendiği kaynaklardan biri — ikisi anlam konusunda taban tabana zıt olsalar bile.

Büyük dil modelleri Chomsky'yi çürüttü mü?#

2026'nın en çok tartışılan sorusu bu ve cevabı sanıldığı kadar açık değil.

"Çürüttü" diyen taraf şunu söylüyor: Chomsky, genel amaçlı istatistiksel öğrenmenin insan diline benzer bir yetkinlik üretemeyeceğini savundu. Bugün, doğuştan bir dilbilgisi modülü verilmemiş sistemler, dilbilgisel olarak neredeyse kusursuz metin üretiyor. Deneycilik bir sınavı geçti.

Karşı taraf iki itiraz getiriyor.

Birincisi veri ölçeği. Bir çocuk, birkaç yılda, milyonlarca kelimelik bir girdiyle dili edinir. Bir dil modeli, bir insanın ömrü boyunca duyabileceğinden kat kat fazla metinle eğitilir. İki sistem aynı problemi çözmüyor.

İkincisi Chomsky'nin en eski ayrımı: yetkinlik ve performans. Bir sistemin doğru cümleler üretmesi, o sistemin dil hakkında bir bilgiye sahip olduğunu göstermez. Chomsky'nin ilgilendiği şey, gözlenen davranış değil, o davranışın altındaki yapıydı.

Bu ayrım, sitemizde bu hafta ele aldığımız John Searle dosyasındaki Çin Odası argümanıyla akrabadır — akraba ama aynı değil. Searle anlamın olmadığını söyler; Chomsky açıklamanın yanlış yerde arandığını.

Bir uyarı da eklemek gerekiyor: Chomsky'nin dil modelleri hakkındaki kamuya açık değerlendirmeleri, kendi teknik kuramından ayrı okunmalıdır. Bir filozofun bir teknolojiye dair kanaati ile kuramının o teknoloji karşısındaki durumu, iki ayrı meseledir.

Siyaset ayrı bir Chomsky değil#

Chomsky'nin siyasal yazıları çoğu zaman ikinci bir kariyer gibi sunulur.

Bu okuma yanlıştır ve iki soruyu birbirinden kopardığı için yanlıştır.

Dilbilimci Chomsky'nin sorusu: İnsan zihni nasıl oluyor da sonsuz sayıda yeni yapı üretebiliyor?

Siyasal Chomsky'nin sorusu: Bu üretkenliği kısıtlayan kurumlar neye dayanarak meşru sayılıyor?

Chomsky için insan doğası, boş bir levha değil, yaratıcı bir kapasitedir. Ve bu kapasiteyi engelleyen her düzenleme, kendini gerekçelendirmek zorundadır.

İlginç biçimde bu, sitemizde bugün ele aldığımız Robert Alexy dosyasındaki temel iddiayla aynı yapıya sahiptir: Yetki, kendi kendini gerekçelendiremiyorsa meşru değildir.

İki adam birbirinden uzaktır; talebi aynıdır.

Kapanış#

Chomsky bugün Brezilya'da, bir evde, konuşmakta zorlanarak yaşıyor.

Eşinin bir Brezilya gazetesine anlattığına göre haberleri hâlâ takip ediyor ve Gazze'den gelen görüntüleri gördüğünde sol kolunu öfkeyle kaldırıyor.

Bu tabloyu duygusallaştırmaya gerek yok.

Ama şunu kaydetmek gerekiyor: Ekim ayında, dünyanın dört bir yanından felsefeciler onun otuz-kırk yıl önce yazdıklarına cevap verecekler.

Bir düşünürün başına gelebilecek en iyi şey budur.

---

Noam Chomsky 7 Aralık 1928'de Philadelphia'da doğdu. MIT'de emeritus profesör; son yıllarında Arizona Üniversitesi'nde de ders verdi.