Charles Taylor: modern insan neden daha özgür ve daha huzursuz?

Modern insan, tarihte hiç olmadığı kadar özgür. Ve tarihte hiç olmadığı kadar huzursuz.

Bu iki cümle yan yana geldiğinde bir açıklama ister. Charles Taylor'ın altmış yıllık çalışması, bu açıklamayı vermeye ayrılmıştır.

1931'de Montreal'de doğdu. McGill'de tarih okudu, Oxford'da felsefe, siyaset ve iktisat; doktorasını 1961'de Oxford'dan aldı. Akademik hayatının büyük bölümünü McGill Üniversitesi'nde geçirdi; bugün orada emeritus felsefe profesörü.

Ama Taylor'ı yalnızca akademik kariyeriyle anlamak eksik kalır. Kanada'da defalarca milletvekilliğine aday oldu, kamusal komisyonlarda görev yaptı, felsefeyi hiçbir zaman toplumsal tartışmadan koparmadı.

Modern benlik nasıl kuruldu?#

Taylor'ın başyapıtı, 1989 tarihli Benliğin Kaynakları: Modern Kimliğin Oluşumu.

Kitabın sorduğu soru şu: Modern insanın kendisini bir "iç dünyası olan birey" olarak algılaması nereden geliyor?

Bu, bize doğal görünüyor. Oysa değil. Antik Yunan'da bir insanın kimliği, kentteki yeriyle ve gördüğü işle tanımlanırdı. "İçeride" saklı bir gerçek benlik fikri, uzun bir tarihin ürünüdür.

Taylor bu tarihin üç ana kaynağını izler:

Augustinus'un içe dönüşü. İtiraflar'la birlikte, hakikate giden yol dışarıdan içeriye çevrilir. İnsan kendini yoklayarak Tanrı'ya ulaşır. Sitemizde dün ele aldığımız Augustinus'un yeni bulunan vaazları da bu iç sorgulama yönteminin izlerini taşıyor.

Descartes'ın ayrık öznesi. Düşünen ben, bedeninden ve dünyasından ayrılabilir bir merkez hâline gelir. Akıl, dışarıdaki düzeni keşfetmez; kendi düzenini kurar.

Romantizmin özgün sesi. On sekizinci yüzyıl sonunda yeni bir fikir doğar: Her insanın kendine özgü, taklit edilemez bir varolma biçimi vardır. Kendine sadık olmak bir erdem hâline gelir.

Taylor'ın asıl tezi burada devreye giriyor: Modern kimliği yalnızca özgürlük ve akıl kavramlarıyla açıklamak yetmez. İnsanların neyi iyi ve değerli buldukları, hangi ahlaki ufuk içinde yaşadıkları da belirleyicidir.

Yani benlik ile değer birbirinden ayrı düşünülemez. Bir insan "ben kimim" sorusuna, önemsediği şeylere başvurmadan yanıt veremez.

Huzursuzluk nereden geliyor?#

Buradan Taylor'ın modernlik eleştirisi çıkıyor.

Modern birey daha özgürdür; ama geleneksel anlam kaynaklarından da uzaklaşmıştır. Toplumsal bağlar zayıfladıkça seçenek artar. Ama seçeneklerin artması anlamın artması demek değildir.

Tersine: Seçmek zorunda olmak, neyi seçmemiz gerektiği sorusunu ağırlaştırır. Hiçbir seçenek kendiliğinden meşru değilse, her seçim gerekçelendirilmek zorundadır — ve gerekçelendirmenin de bir zemini kalmamıştır.

Taylor buna ahlaki ufkun daralması der. Kendine sadık olmak bir ideal olarak kalır; ama "kendi" dediğimiz şeyin içeriğini verecek ortak bir dünya zayıflamıştır.

Önemli olan, Taylor'ın buradan muhafazakâr bir sonuç çıkarmaması. Geçmişe dönüşü savunmaz. Modern özgünlük idealinin kendi içindeki kaynakları güçlendirmeyi önerir.

2024'te yayımlanan Cosmic Connections: Poetry in the Age of Disenchantment kitabı bu arayışın son hâli: Şiirin ve sanatın, büyüsü bozulmuş bir dünyada ortak anlam alanları kurabileceğini savunuyor.

"Seküler çağ" ne demek?#

Taylor'ın en çok tartışılan kitabı, 2007 tarihli Seküler Çağ.

Sekülerliği "dinin ortadan kalkması" olarak okumak, kitabın tezini kaçırmaktır.

Taylor'ın sorusu daha incelikli: 1500'de Batı Avrupa'da Tanrı'ya inanmamak neredeyse imkânsızken, 2000'de inanmak birçok insan için birçok seçenekten biri hâline nasıl geldi?

Yanıtı, bir çıkarma işlemi değildir. Yani modernlik, dini ortadan kaldırarak altından bilimsel gerçeği çıkarmış değildir. Taylor bu anlatıya "çıkarma hikâyeleri" adını verir ve reddeder.

Onun anlatısında olan şey bir inşadır: Yeni bir varoluş biçimi — "tampon benlik" (buffered self) — yaratılmıştır. Ortaçağ insanının benliği dışarıya açıktı: ruhlar, güçler, kutsal nesneler ona doğrudan etki edebilirdi. Modern benlik ise sınırlıdır: Anlam, dışarıdan gelmez, içeride üretilir.

Bu değişimin bedeli var. Kapalı benlik güvenlidir ama yalnızdır.

Taylor'ın sonucu: Seküler toplumda inanç ortadan kalkmaz; inanç ve inançsızlık birbirinin seçeneği hâline gelir. Bu yüzden modern insanın durumu "dindar" ya da "dindar değil" ikilisiyle açıklanamaz. Herkes, birden fazla anlam dünyasının farkında olarak yaşar.

Tanınma neden siyasal bir kavram?#

Taylor'ın üçüncü büyük katkısı tanınma politikasıdır — özellikle Çokkültürlülük ve Tanınma Politikası (1992) çalışmasında.

Tezi şu: Bir birey ya da topluluk, yalnızca kendi iç dünyasında bir kimliğe sahip değildir. Başkalarının onu nasıl gördüğü ve toplumun onu hangi statüyle kabul ettiği, kimliğin oluşumunda kurucu rol oynar.

Buradan çıkan sonuç, hoşgörü kavramını yetersiz kılar. Yanlış tanınma bir zarar biçimidir — kişiye kendisine dair aşağılayıcı bir imge dayatır ve o imge içselleştirilebilir.

Dolayısıyla soru "farklılıklara hoşgörü gösterelim mi" değildir. Soru şudur: Bir toplum, farklı kimliklere sahip insanların kendilerini o toplumun meşru üyeleri olarak görebilmelerini nasıl sağlar?

Taylor bu soruyu yalnızca yazmadı. 2007'de Gérard Bouchard ile birlikte, Quebec'te kültürel ve dinî farklılıkların toplumla nasıl bağdaştırılabileceğini inceleyen Bouchard-Taylor Komisyonu'nun eş başkanlığını yürüttü.

Sitemizde bugün ele aldığımız Judith Butler'ın tanınma çözümlemesiyle buradaki fark öğretici: Taylor, ortak bir kamusal dünyanın farklılıkları tanıyabileceğine güvenir; Butler, tanıma çerçevesinin kendisinin bir dışlama ürettiğinden kuşkulanır.

Eleştiriler#

Anlatı itirazı: Taylor'ın modernlik tarihi, seçici olmakla eleştirildi. Batı Avrupa ve Kuzey Amerika merkezli bir hikâye, evrensel bir modernlik anlatısı olarak sunuluyor mu?

Teolojik itiraz: Taylor Katolik bir düşünürdür ve bunu gizlemez. Bazı okurlar, Seküler Çağ'ın betimleyici görünüp aslında normatif olduğunu — kayıp bir bütünlüğe duyulan özlemi taşıdığını — savundu.

Analitik itiraz: Kavramlarının kesinliği sorgulandı; "ahlaki ufuk", "güçlü değerlendirme" gibi terimlerin operasyonel hâle getirilmesi zordur.

Neden bugün önemli?#

Taylor'ın güncelliği, sorduğu soruların hâlâ açık olmasından geliyor.

İnsanlar bugün yalnızca siyasal ya da ekonomik olarak değil; kimlik, kültür, din, dil ve yaşam tarzı bakımından da farklı dünyalarda yaşıyor. Dijital medya bu farkları azaltmak yerine görünür kılıyor.

Taylor'ın temel uyarısı burada devreye giriyor: İnsan yalnızca bağımsız bir birey değildir. Bir dilin, kültürün, tarihin ve ortak anlam dünyasının içinde yaşar.

Bu yüzden modern insanı anlamak için "ben ne istiyorum" sorusu yetmez. Şunu da sormak gerekir:

Ben kim olduğumu hangi ortak dünyada öğreniyorum?

Taylor'ın kalıcı gücü tam burada: Modern bireyin özgürlüğünü reddetmeden bireyciliğin sınırını gösteriyor; sekülerliği savunurken dinin anlam üretici rolünü göz ardı etmiyor; farklılıkları kabul ederken ortak bir kamusal dünyanın gerekliliğini koruyor.

---

Türkçede: Benliğin Kaynakları, Modernliğin Sıkıntıları, Seküler Çağ ve Çokkültürcülük başta olmak üzere Taylor'ın temel eserleri çevrildi.