Berggruen deneme yarışması kapandı: 'Yeni bir Eksen Çağı mı?'

Berggruen Enstitüsü'nün deneme yarışmasında başvurular 17 Ağustos'ta sona erdi. Sonuçlar bekleniyor.

Yarışma, felsefe alanındaki en yüksek ödüllü yazı yarışmalarından biri: toplam 100 bin dolar. Başvurular İngilizce ve Çince kabul ediliyor; İngilizce metinler 10 bin kelimeyi, Çince metinler 15 bin karakteri aşamıyor.

Bu yılın bir yeniliği var: Yarışma ilk kez kurgu metinleri de kabul etti.

Bu yılın konusu: "Yeni bir Eksen Çağı mı?"#

Soru, felsefe tarihinden bir kavrama dayanıyor.

Karl Jaspers, 1949 tarihli Tarihin Kökeni ve Hedefi adlı kitabında, MÖ 800-200 arasındaki döneme Eksen Çağı (Achsenzeit) adını verdi.

Jaspers'ın dikkat çektiği şey bir rastlantıydı — ya da rastlantı olmayan bir eşzamanlılık.

Bu birkaç yüzyıl içinde, birbirinden habersiz coğrafyalarda benzer bir kırılma yaşandı:

• Çin'de Konfüçyüs ve Lao Tzu
• Hindistan'da Upanişadlar ve Buddha
• İran'da Zerdüşt
• Filistin'de İbrani peygamberler
• Yunanistan'da Sokrates öncesi düşünürler, Sokrates ve Platon

Jaspers'a göre bu dönemde ortak bir şey oldu: İnsan ilk kez kendi varoluşunu bir bütün olarak sorunsallaştırdı. Mit ve gelenek yerini eleştirel düşünceye bıraktı; birey, içinde doğduğu düzenin dışına çıkıp ona soru sorabilecek bir konum kazandı.

Jaspers'ın iddiası şuydu: Bugün kullandığımız temel kategoriler — birey, aşkınlık, evrensel ahlak, hakikat arayışı — o dönemde kuruldu. O tarihten sonra insanlık, Eksen Çağı'nda açılan ufkun içinde yaşadı.

Yarışmanın sorusu#

Berggruen'in bu yılki konusu, Jaspers'ın kavramını bugüne çeviriyor.

Yarışma metni soruyu şöyle koyuyor: Uygarlık yeniden tarihin menteşesinde mi? Bu belirli anda olup bitenler, geleceğin yönünü kalıcı biçimde belirleyecek mi?

Soru boş bir spekülasyon değil. Arkasında somut gerekçeler var: yapay zekânın insan bilişini ve emeğini yeniden tanımlaması, iklim krizinin insanı jeolojik bir fail hâline getirmesi, biyoteknolojinin türün kendisini müdahale edilebilir kılması, ve küresel siyasal düzenin çözülmesi.

Bunların her biri tek başına büyük bir dönüşüm. Sorulan şu: Bir arada, Eksen Çağı ölçeğinde bir kırılma anlamına geliyorlar mı?

Kavramın kendisi tartışmalı#

Yarışmanın felsefi ilgi çekiciliği, kavramın kendisinin tartışmalı olmasından da geliyor.

Eksen Çağı tezine yöneltilen itirazlar üç başlıkta toplanabilir.

Kronoloji. MÖ 800-200 aralığı fazla geniş ve keyfî; sıralanan düşünürler arasında yüzyıllar var. Aynı "an"dan söz etmek anakronizm olabilir.

Kapsam. Liste neden bu beş bölgeyi içeriyor? Mısır, Mezopotamya ve Amerika kıtası dışarıda kalıyor. Seçim, sonradan Avrasya merkezli olduğu gerekçesiyle eleştirildi.

Ortaklık. Konfüçyüs'ün toplumsal düzen anlayışı ile Buddha'nın kurtuluş öğretisi arasında gerçekten ortak bir "eksen" var mı, yoksa benzerlik bizim geriye dönük yorumumuz mu?

Bu itirazlara rağmen kavram terk edilmedi. Robert Bellah ve Charles Taylor gibi isimler, tartışmayı yeniden açan çalışmalar yayımladı. Kavramın gücü belki de tam olarak buradan geliyor: Yanıtı belirsiz ama sorusu kaçınılmaz.

Berggruen Enstitüsü#

Kaliforniya merkezli enstitü, felsefe ve siyaset kuramı alanında çalışan bir düşünce kuruluşu. Ayrıca yılda bir kez verilen ve bir milyon dolar değerindeki Berggruen Ödülü ile tanınıyor; geçmiş sahipleri arasında Charles Taylor, Onora O'Neill, Martha Nussbaum ve Peter Singer bulunuyor.

Deneme yarışması ise daha genç bir program ve farklı bir amaç taşıyor: Yerleşik akademik kariyeri olmayan yazarlara da açık olması, felsefi düşüncenin dolaşım alanını genişletmeyi hedefliyor.

Kurgu metinlerin bu yıl kabul edilmesi de aynı yönde bir tercih. Bir uygarlık kırılmasını çözümlemek ile onu anlatmak arasındaki farkın, felsefi olarak verimli olabileceği varsayımına dayanıyor.

Sonuçlar#

Başvurular kapandı; kazananların açıklanma takvimi henüz duyurulmadı. Felsefe Haberleri olarak sonuçları duyurulduğunda aktaracağız.