Frontiers of Knowledge Ödülü bilim felsefecisi Nancy Cartwright'ın

BBVA Vakfı'nın Frontiers of Knowledge Ödülü'nün Beşerî Bilimler dalı bu yıl bilim felsefecisi Nancy Cartwright'a verildi.

Cartwright, California Üniversitesi San Diego'da seçkin felsefe profesörü; aynı zamanda Durham Üniversitesi'nde felsefe profesörü ve Oxford'da Felsefe, Siyaset ve İktisat alanında yüzüncü yıl misafir profesörü.

Gerekçede, bilimsel kanıt, nedensellik ve nesnellik kavramlarına ilişkin anlayışı dönüştürmesi ve felsefe ile bilimin fiilî pratiği arasında köprü kurması gösterildi.

"Fiziğin yasaları nasıl yalan söyler?"#

Cartwright'ın adı, 1983 tarihli kitabının provokatif başlığıyla anılır: How the Laws of Physics Lie.

Tez, ilk bakışta göründüğü kadar aykırı değildir. Cartwright'a göre temel fizik yasaları, dünyayı olduğu gibi betimledikleri için değil, idealleştirilmiş modeller oldukları için işe yarar. Sürtünmesiz düzlem yoktur; nokta kütle yoktur; yalıtılmış sistem yoktur.

Bu yasalar açıklama gücünü, gerçeği doğru anlattıkları için değil, karmaşık durumları hesaplanabilir hâle getirdikleri için kazanır. Yasa ne kadar geneli kapsarsa, tek tek olgular hakkında o kadar az doğru söyler.

Buradan çıkan tablo Cartwright'ın dappled world dediği görüştür: Dünya, tek bir yasa kümesinin düzenli biçimde yönettiği bir bütün değil; yerel düzenliliklerin adalar hâlinde dağıldığı, benekli bir yapıdır.

Nedensellik ve kanıt#

Cartwright'ın ikinci büyük katkısı, bu soyut tartışmayı doğrudan politika alanına bağlaması oldu.

Son yirmi yılda kamu politikalarında kanıta dayalı yaklaşım baskın hâle geldi: Bir müdahalenin işe yarayıp yaramadığı, tercihen rastgele kontrollü deneylerle sınanmalıdır.

Cartwright bu yaklaşımın değerini kabul eder ama kritik bir soru sorar: "İşe yaradı" ile "burada işe yarar" aynı şey midir?

Bir eğitim programının Kenya'daki bir deneyde başarılı olması, aynı programın Türkiye'de de başarılı olacağını göstermez. Aradaki fark, deneyin kalitesinde değil; müdahalenin işe yaramasını sağlayan destekleyici koşullardadır.

Cartwright'ın terimiyle, bir nedensel iddiayı yeni bir bağlama taşımak için o bağlamın da gerekli "yardımcı faktörleri" barındırdığını göstermek gerekir. Bu gösterilmeden yapılan aktarım, kanıta dayalı görünen bir tahmindir.

Bu argüman, kalkınma iktisadından eğitim politikasına kadar geniş bir alanda tartışıldı ve uygulamalı araştırma tasarımını fiilen etkiledi.

Ödül hakkında#

BBVA Vakfı'nın Frontiers of Knowledge Ödülleri sekiz dalda veriliyor; Beşerî Bilimler bunlardan biri. Ödülü felsefe alanında daha önce Philip Kitcher de almıştı.

Cartwright'ın seçilmesi, ödülün gerekçesindeki vurguyla uyumlu: Bilim felsefesi burada, bilim üzerine dışarıdan yapılan bir yorum olarak değil, bilimin kendi pratiğine müdahale eden bir çalışma olarak değerlendiriliyor.