Felsefe Tarihinde Bugün — 9 Ağustos: Ernst Haeckel'in ölümü

Alman zoolog ve düşünür Ernst Haeckel, 9 Ağustos 1919'da Jena'daki evi Villa Medusa'da öldü. Hayatının son elli sekiz yılını bu kentte geçirmişti.

Darwin'in Almancası#

Haeckel, Türlerin Kökeni'nin yayımlanmasından sonra evrim kuramının Almanya'daki en etkili savunucusu oldu. Ama yalnızca aktarmakla yetinmedi; kuramı kendi felsefi çerçevesine yerleştirdi.

Bugün kullandığımız birçok terim ondan geliyor: ekoloji, filogeni, kök hücre (Stammzelle) gibi sözcükleri bilim diline o kazandırdı.

En bilinen — ve en tartışmalı — savı ise "biyogenetik yasa"dır: Ontogenez filogenezi tekrarlar. Yani bireyin embriyo gelişimi, türün evrim tarihini kısaltılmış biçimde yeniden oynar. Bu formül yirminci yüzyılda büyük ölçüde terk edildi; Haeckel'in bazı embriyo çizimlerinin gerçeğe göre fazla düzenlenmiş olduğu da tespit edildi. Yine de kavram, bilim tarihinde "güçlü ama yanlış genelleme"nin ders kitabı örneklerinden biri olarak yerini korudu.

Monizm: bilim mi, dünya görüşü mü?#

Haeckel'in felsefe açısından asıl önemi, evrimi bir dünya görüşüne dönüştürmesindedir. 1899'da yayımlanan Kâinatın Bilmeceleri (Die Welträthsel) yüz binlerce sattı ve döneminin en çok okunan popüler bilim kitaplarından biri oldu.

Kitabın tezi monizmdir: Ruh ile madde, doğa ile Tanrı ayrı iki gerçeklik değildir; tek bir doğa vardır ve her şey ona içkindir. Haeckel bu görüşü bir "bilimsel din" gibi örgütlemeye de çalıştı; 1906'da Monist Birlik'i kurdu.

Bıraktığı soru#

Haeckel'in mirası bugün ikili bir okumaya konu. Bir yandan doğa bilimlerinin felsefeyle kesiştiği alanı — bugün "bilim felsefesi" ve "doğallaştırılmış metafizik" başlıkları altında sürdürülen tartışmayı — geniş bir okur kitlesine taşıdı. Öte yandan, bilimsel bulgulardan doğrudan toplumsal ve siyasal sonuçlar çıkarma eğilimi, sonraki kuşaklarda tehlikeli biçimler aldı; Haeckel'in ırk ve toplum üzerine yazdıkları bu yüzden eleştirel biçimde ele alınır.

Bıraktığı asıl soru hâlâ açık: Bir bilimsel kuram, ne zaman bir dünya görüşüne dönüşmeye başlar — ve dönüştüğü anda hâlâ bilim midir?