Felsefe Tarihinde Bugün — 6 Ağustos: Theodor Adorno'nun ölümü

Theodor W. Adorno, 6 Ağustos 1969'da İsviçre'de, tatildeyken geçirdiği kalp krizi sonucu hayatını kaybetti. Altmış beş yaşındaydı.

Kültür endüstrisi#

Adorno'nun en çok dolaşan kavramı, Max Horkheimer ile birlikte yazdıkları Aydınlanmanın Diyalektiği'nde (1944) geçen kültür endüstrisidir.

Kavramın çıkış noktası basit ama sarsıcıdır: Kitle kültürü halktan kendiliğinden doğmaz; sanayi ürünü gibi üretilir, standartlaştırılır ve dağıtılır. Sinema, radyo ve popüler müzik farklı ürünler sunuyormuş gibi görünürken aslında aynı şemayı tekrar eder. Adorno'ya göre buradaki sorun "kalitesizlik" değil, tüketicinin kendi tercihini yaptığını sanırken seçeneklerin çoktan belirlenmiş olmasıdır.

Aydınlanmanın kendine dönmesi#

Aydınlanmanın Diyalektiği'nin ana tezi daha da rahatsız edicidir: Aydınlanma, insanı mitten kurtarmak için doğaya hükmetmeyi öğretti; ama bu hükmetme aklı, sonunda insanın kendisine de yöneldi. Akıl, amaçları tartışan bir yeti olmaktan çıkıp yalnızca en verimli aracı hesaplayan bir işleme dönüştü.

Kitap 1944'te, sürgünde, Nazizmin ve savaşın gölgesinde yazıldı. Yazarlarının sorusu şuydu: Avrupa'nın en "aydınlanmış" ülkelerinden biri nasıl olup da barbarlığa varabildi?

Negatif diyalektik#

Adorno'nun 1966 tarihli Negatif Diyalektik'i, Hegel'in diyalektiğine bir itirazdır. Hegel'de çelişkiler daha yüksek bir birlikte çözülür. Adorno bu çözülmeyi reddeder: Kavram, kavradığı şeyle asla tam olarak örtüşmez; her zaman bir artık kalır. Felsefenin görevi, bu artığı — kavrama sığmayanı — silmek değil, korumaktır.

Buradan çıkan ünlü cümle şudur: "Bütün, doğru olmayandır."

Son yılı#

Adorno'nun ölümünden aylar önce Frankfurt'ta öğrenci hareketiyle sert bir kopuş yaşanmıştı. Eleştirel teoriyi kuran isim, eylemcilik çağrılarına mesafeli durduğu için genç kuşağın hedefi hâline geldi; dersleri kesintiye uğradı. Bu gerilim, kuramsal düşünce ile siyasal eylem arasındaki ilişki üzerine bugün de süren bir tartışmanın erken sahnelerinden biriydi.

Aynı gün: Malebranche#

6 Ağustos 1638'de, Kartezyen geleneğin en özgün isimlerinden Fransız filozof Nicolas Malebranche doğdu. Zihin ile beden arasındaki etkileşim sorununa verdiği yanıt — aracılık öğretisi (occasionalism) — on yedinci yüzyıl metafiziğinin en tartışılan konumlarından biri oldu: Ona göre nedensel gücün asıl sahibi Tanrı'dır; bedenin ve zihnin hâlleri yalnızca "vesile"dir.