Felsefe Tarihinde Bugün — 23 Ağustos: Sacco ve Vanzetti'nin idamı, Kenneth Arrow'un doğumu

23 Ağustos, adalet kavramının iki farklı yerinden zorlandığı iki olayı aynı güne topluyor.

1927: Charlestown Cezaevi#

İtalyan doğumlu anarşistler Nicola Sacco ve Bartolomeo Vanzetti, 23 Ağustos 1927'de gece yarısından hemen sonra Massachusetts'teki Charlestown Cezaevi'nde elektrikli sandalyede idam edildi. Suçlamaları cinayetti.

Dava, Amerika'da radikallere karşı duyulan tepkinin zirvede olduğu bir dönemde görüldü. Yargılama birçok gözlemciye göre hukuka aykırı biçimde gösteriye dönüşmüştü; savcılık çalınan parayı ortaya koyamadı ve aleyhteki delillerin önemli bir bölümü sonradan itibarsızlaştı.

İdamlar dünya çapında gösterilere yol açtı. Aralarında Einstein, Dos Passos ve Anatole France'ın bulunduğu geniş bir çevre lehte kampanya yürüttü.

Felsefi mesele: adil yargılanma neyi güvence altına alır?#

Sacco-Vanzetti davası hukuk felsefesinde tekrar tekrar anılır; çünkü sorunun kendisi teknik değil ilkeseldir.

Bir yargılama, usul kurallarına biçimsel olarak uyulduğu hâlde adil olmayabilir mi?

Hukuk devleti fikrini savunan gelenek, usulün kendisinin bir güvence olduğunu söyler: Kurallara uyulmuşsa sonuç meşrudur. Karşı görüş ise usulün, taraflardan birine karşı duyulan önyargı tarafından baştan biçimlendirilebileceğine dikkat çeker. Kural aynı kalır ama kimin sanık sandalyesine oturacağı, hangi delilin ciddiye alınacağı ve hangi tanığa inanılacağı değişir.

Bu tartışma bugün de sürüyor: Adil yargılanma hakkı yalnızca prosedürel bir güvence midir, yoksa sonucun kendisine de ilişkin bir talep mi?

Massachusetts valisi Michael Dukakis, 1977'de — idamların ellinci yıldönümünde — Sacco ve Vanzetti'nin yargılanmasında haksızlık yapıldığını kabul eden bir bildiri yayımladı. Bildiri suçsuzluk ilan etmiyor; yargılamanın adil olmadığını tespit ediyordu. Bu ayrım, tartışmanın niteliğini iyi gösterir.

1921: Kenneth Arrow#

Aynı gün, 1921'de New York'ta Kenneth Joseph Arrow doğdu. İktisatçı, matematikçi ve siyaset kuramcısıydı; 1972'de Nobel İktisat Ödülü'nü aldı ve 2017'de öldü.

Arrow'un felsefe için önemi, 1951'de yayımladığı doktora çalışmasından gelir: imkânsızlık teoremi.

Ortak karar mümkün mü?#

Soru basit görünür: Bir toplumdaki bireylerin tercihlerini, tutarlı bir "toplumsal tercih"e nasıl dönüştürürüz?

Arrow bu dönüşümden makul birkaç şey istememiz gerektiğini söyler. Örneğin: Herkes A'yı B'ye tercih ediyorsa toplum da A'yı tercih etmeli. Toplumun A ile B arasındaki tercihi, ilgisiz bir C seçeneğinin varlığına göre değişmemeli. Ve karar tek bir kişinin tercihine indirgenmemeli.

Teoremin gösterdiği şey şudur: İkiden fazla seçenek olduğunda, bu makul koşulların hepsini birden sağlayan bir toplumsal tercih kuralı yoktur.

Bu bir oy sayım tekniği sorunu değildir; hangi yöntemi seçerseniz seçin, koşullardan biri düşer.

Demokrasi kuramına etkisi#

Sonucun ilk okunuşu karamsardır: "Halkın iradesi" diye tutarlı bir şey yoktur; çoğunluk kararı, kullanılan usule göre değişir.

Ama tartışma orada kalmadı. Amartya Sen, Arrow'un koşullarından bazılarının gevşetilebileceğini gösterdi; özellikle bireylerin refah düzeylerinin karşılaştırılabilir olması hâlinde tablo değişiyordu. Sen'in bu hattı, sonradan yetenekler yaklaşımına ve kalkınma etiğine açıldı.

John Rawls ise sorunu başka yerden ele aldı: Adaletin ölçütü, mevcut tercihlerin toplanması değil; tarafların kendi konumlarını bilmeden üzerinde anlaşacakları ilkelerdir.

İki olay birlikte okunduğunda ortaya çıkan tablo şu: Adalet, ne yalnızca doğru usulle ne de yalnızca doğru toplamayla güvence altına alınabiliyor. Yirminci yüzyıl bunu iki farklı yoldan öğrendi.