Felsefe Tarihinde Bugün — 14 Ağustos: Bertolt Brecht'in ölümü

Alman şair, oyun yazarı ve tiyatro kuramcısı Bertolt Brecht, 14 Ağustos 1956'da elli sekiz yaşında öldü.

Brecht bir tiyatro adamıydı; ama bıraktığı asıl miras bir estetik kuramıdır — ve bu kuram doğrudan bilgi ve siyaset sorularına bağlanır.

Aristoteles'e itiraz#

Klasik tiyatro kuramı Aristoteles'in Poetika'sına dayanır: Seyirci sahnedeki kahramanla özdeşleşir, korku ve acıma duyar, sonunda bir arınma (katharsis) yaşar.

Brecht bu düzeneği tersine çevirmek ister. Ona göre özdeşleşme, seyirciyi duygusal olarak doyurur ve düşünmekten alıkoyar. Salondan çıkan kişi rahatlamıştır — ama hiçbir şey sormamıştır.

Yabancılaştırma etkisi#

Brecht'in çözümü Verfremdungseffekttir: yabancılaştırma ya da yadırgatma etkisi. Amaç, tanıdık olanı yabancı kılmak; seyircinin "böyle olması doğal" dediği şeyi "neden böyle?" diye sorulabilir hâle getirmek.

Bunun için sahne kendi yapaylığını gizlemez. Oyuncu karaktere dönüşmez, onu gösterir. Şarkılar araya girer, pankartlar olayın sonucunu önceden duyurur, ışıklar açıkta bırakılır. Seyirciye sürekli hatırlatılan şey şudur: Bu bir temsildir, dolayısıyla başka türlü de olabilirdi.

Buradaki felsefi çekirdek Marx'ın bir düşüncesidir: Toplumsal ilişkiler doğal ve değişmez görünür; oysa tarihseldirler. Brecht'in tiyatrosu bu görünüşü kırmayı hedefler.

Tartışma: Lukács ve Adorno#

Brecht'in yaklaşımı Marksist estetik içinde de tartışıldı.

György Lukács, gerçekçi romanı savunuyor ve Brecht'in biçimsel deneylerini burjuva avangardına yakın buluyordu. Ona göre sanat, toplumsal bütünlüğü tutarlı bir anlatı içinde kavramalıydı.

Theodor Adorno ise tam ters yönden eleştirdi: Brecht'in tiyatrosu fazla öğreticiydi. Adorno'ya göre sanatın eleştirel gücü, mesaj taşımasından değil; kendi biçiminin uzlaşmayı reddetmesinden gelir. Doğrudan siyasal ders veren sanat, tam da karşı çıktığı araçsal aklın diline düşer.

Bu tartışma — sanat düşündürmek için ne yapmalı, ne yapmamalı — kapanmadı. Belgesel tiyatrodan siyasal sinemaya, kavramsal sanattan oyunlara kadar geniş bir alanda sürüyor.

Türkçedeki Brecht#

Cesaret Ana ve Çocukları, Galilei'nin Yaşamı, Sezuan'ın İyi İnsanı ve Üç Kuruşluk Opera Türkçeye çevrilmiş oyunları arasında. Tiyatro kuramı yazıları da derleme hâlinde yayımlandı.