Felsefe Tarihinde Bugün — 11 Ağustos: Weimar Anayasası imzalandı

11 Ağustos 1919'da Cumhurbaşkanı Friedrich Ebert, Weimar Anayasası'nı imzalayarak yürürlüğe soktu. Almanya'nın ilk parlamenter demokrasisi böylece kuruldu. Metin, kuvvetler ayrılığını güvence altına alıyor ve kadın-erkek eşitliği dâhil temel hakları sayıyordu.

Bu bir siyaset tarihi olayı. Ama felsefe tarihine girişi, yürürlükte kaldığı on dört yıl boyunca ürettiği tartışmadan geliyor.

Egemen kimdir?#

Weimar Anayasası'nın 48. maddesi cumhurbaşkanına, kamu düzeni tehlikeye girdiğinde olağanüstü yetkilerle yönetme imkânı veriyordu. Kâğıt üzerinde bir güvenlik supabı olan bu madde, pratikte anayasal düzenin kendi askıya alınışına kapı açtı.

Buradan iki karşıt hukuk felsefesi konumu doğdu.

Carl Schmitt, 1922'de yayımlanan Politische Theologie'ye şu cümleyle başlar: "Egemen, olağanüstü hâle karar verendir." Schmitt'e göre hukuk düzeni kendi kendini taşıyamaz; her normlar sistemi, normun askıya alınacağı anı belirleyen bir karara dayanır. Kural, kendi istisnasını kurala bağlayamaz.

Hans Kelsen ise bunun tam karşısında durur. Saf Hukuk Kuramı'nda geliştirdiği görüşe göre hukuk, siyasetten ve ahlaktan arındırılmış, kendi içinde tutarlı bir normlar hiyerarşisidir. Her norm geçerliliğini bir üst normdan alır; en tepede varsayılan bir temel norm (Grundnorm) bulunur. Egemenlik, hukuk dışı bir karar anı değil; hukuk düzeninin kendisidir.

Tartışma neden bitmedi?#

1933'ten sonra Schmitt'in Nazi rejimiyle kurduğu ilişki, kuramının okunuşunu kalıcı olarak gölgeledi. Kelsen ise Almanya'dan ayrılmak zorunda kaldı ve kariyerini ABD'de sürdürdü.

Ama sorunun kendisi kapanmadı. Olağanüstü hâl ilanları, terörle mücadele yasaları, salgın dönemi kararnameleri — bugün de aynı soru soruluyor: Hukuk devleti, kendi askıya alınışını hukuk içinde düzenleyebilir mi?

Giorgio Agamben'in İstisna Hâli (2003) kitabı doğrudan bu hatta yazılmıştır. Agamben'e göre istisna, modern siyasetin arızası değil; giderek olağan yönetim tekniği hâline gelmiş bir yapıdır.

Anayasa metninin kendisi#

Weimar Anayasası'nın hak kataloğu döneminin ilerisindeydi: ifade, toplanma ve inanç özgürlükleri, sosyal haklar, eğitim hakkı. Metnin başarısızlığı, yazımındaki eksiklerden çok, dayanacağı toplumsal uzlaşının bulunmayışıyla açıklanır.

Bu da felsefi bir soruyu geride bırakır: Bir anayasa, kendisine inanmayan bir toplumu ne kadar süre bir arada tutabilir?